Een accidentele kernoorlog na de Koude Oorlog

Vertaling: Jef De Loof

Accidental war - a post-cold war assessment - Forrow L, Blair BG, Helfan I, Lewis G, Postol T, Sidel V, Levy BS, Abrams H, Cassel C - N Engl J Med (1998); 338:1326-31

Het vooraanstaande medisch tijdschrift The New England Journal of Medicine publiceerde op 30 april van dit jaar een opmerkelijk en politiek belangrijk artikel waarin de gevolgen van een accidentele kernoorlog worden geschetst. De auteurs sporen de Amerikaanse en Russische leiders dringend aan om maatregelen te nemen om zulk een kernoorlog te voorkomen. We vinden dit artikel belangrijk genoeg om u er de volledige vertaling van voor te stellen.

Tijdens de Koude Oorlog hebben artsen en anderen herhaaldelijk gewaarschuwd voor de medische gevolgen van een thermonucleaire oorlog. Hun standpunt was duidelijk. Bij een nucleaire aanval zal het onmogelijk zijn effectieve hulp te bieden aan het enorme aantal slachtoffers. Ook bij het inzetten van alle beschikbare medische hulpverleners, hulpmidddelen en infrastructuur zullen we hopeloos tekort schieten. De Wereldgezondheids organisatie kwam in 1987 na een uitgebreide studie tot het besluit dat primaire preventie de enige mogelijkheid is om de gevolgen van een kernoorlog te onderdrukken.

Het gevaar voor een nucleaire oorlog is niet geweken

Na de Koude Oorlog dachten velen dat het risico op een aanval met kernwapens sterk verminderd, haast onbestaand geworden was. Het omgekeerde is echter waar. We ervaren wel niet meer de dagelijkse confrontatie van Amerikaanse en Russische kernwapens met de kans op een massale aanval en terugslag, maar zowel Rusland als de Verenigde Staten blijven in de praktijk handelen alsof het gevaar voor deze nucleaire wereldoorlog nog aanwezig is. Routinematig houden beiden hun duizenden kernkoppen in alarmtoestand. Meer nog, als compensatie voor de ontoereikendheid en onbetrouwbaarheid van zijn conventionele strijdkrachten heeft Rusland verzaakt aan zijn belofte nooit als eerste kernwapens te gebruiken.

Beide landen hebben in 1994 verklaard geen strategische wapens meer op elkaar gericht te houden. Een schijnverklaring. De voorbereidingsfase van een nucleaire aanval wordt er geen seconde door verlengd vermits het richten deel uitmaakt van de normale lanceringsprocedure en de coördinaten van alle mogelijke doelen zonder twijfel in de bestanden opgeslagen blijven. Het vervangen van de Amerikaanse op het land gestationeerde raketten door duikbootraketten die op elk ogenbik hun doelen kunnen kiezen en het feit dat Russische raketten, die ongericht afgevuurd zouden worden, automatisch hun oorspronkelijke militaire doelen terugkiezen, maakt de verklaring nog bedenkelijker.

We weten dat er in het verleden talrijke ernstige ongevallen met kernwapens geweest zijn, waaronder tenminste vijf gevallen waarbij Amerikaanse raketten op of in de nabijheid van andere landen terechtkwamen. Tussen 1975 en 1990 werden bij de operationele nucleaire strijdkrachten 60.000 militairen ontslagen of verplaatst, waarvan 41% omwille van alcohol- of drugsmisbruik en 20% wegens psychiatrische problemen. Generaal Georges Lee Butler, die van 1991 tot 1994 verantwoordelijk was voor alle Amerikaanse strategische nucleaire strijdkrachten, verklaarde onlangs dat hij een onderzoek had verricht over een verbijsterende reeks ongevallen en incidenten in verband met strategische wapens en strijdkrachten.

Elk nucleair wapenarsenaal staat bloot aan accidenteel, onopzettelijk of clandestien gebruik. Dat geldt evenzeer voor de officiële kernmachten als voor de landen waarvan we weten of denken dat ze kernwapens bezitten. Dit is vooral het geval voor Rusland, dat niet alleen een enorm aantal (6000) strategische kernwapens bezit, maar bovendien met toenemende controleproblemen te maken heeft. Sinds het einde van de Koude Oorlog is de situatie van het Russisch nucleair commando geleidelijk verslechterd. De gebrekkige communicatie en verouderende computernetwerken zijn oorzaak van meer en meer defecten. Vals alarm komt in toenemende mate voor door slecht functionerende communicatiesatellieten en grondradar. Die achteruitgang van de Russische technische systemen is een feit dat ook blijkt uit de moeilijkheden met het Mir ruimtestation. Daarbij komt de geringere kennis en vaardigheid van de verantwoordelijken voor het bewaken en bedienen van kernwapeninstallaties, als gevolg van onvoldoende trainingsmogelijkheden door budgettaire beperkingen. Motivatie ontbreekt bij het vroegere keurpersoneel door achterstand van loonuitkering, gebrekkige behuizing en voedseltekort. Speciale voorzieningen werden onlangs opgericht om het stijgend aantal zelfmoorden tegen te gaan. Alles samen stellen we een desintegratie vast van het hele veiligheidssysteem, waarvoor de Russische defensieminister Igor Rodionov verleden jaar nog waarschuwde: ‘Niemand kan vandaag nog de betrouwbaarheid waarborgen... Rusland bereikt misschien binnenkort het punt waarop zijn raketten en nucleaire systemen niet meer kunnen gecontroleerd worden.’

De onveiligheid gaat nog toenemen als de Russische regering het plan goedkeurt om het bezit van de codes en de verantwoordelijkheid tot lanceren van kernwapens toe te vertrouwen aan lagere commandoniveaus. Een recent verslag van de CIA waarschuwde voor het feit dat de bemanning van sommige duikboten op dat ogenblik al de toelating had zelf te beslissen over de opportuniteit van een lancering.

Bijzonder gevaarlijk is die situatie omdat voor Rusland, zowel als voor de Verenigde Staten nog altijd het ‘lanceren na waarschuwing’ geldt : als een raketaanval van de vijand wordt gesignaleerd volgt automatisch de terugslag, nog voor de raketten hun doel bereiken. Beide landen voorzien een verificatietijd van slechts15 minuten, waarvan enkele minuten voor het ontdekken van de aanval, enkele minuten voor de beslissing door de topverantwoordelijken en een paar minuten om het bevel tot lancering te verspreiden.

Mogelijke scenario’s voor een accidentele nucleaire aanval gaan van het starten van een enkele raket door een technisch defect tot het lanceren van een massief salvo als gevolg van een vals aanvalsalarm. Een accidentele start door een zuiver mechanische of electrische oorzaak, bijvoorbeeld door een toevallige vonk veroorzaakt tijdens het onderhoud van de raketinstallatie, is hoogst onwaarschijnlijk. Enkele deskundigen maken zich wel zorgen over mogelijke computerproblemen in Rusland bij de overgang naar het jaar 2000, maar in dit verband beschikken we over weinig gegevens.

Het is vooral een vals alarm dat het meest in aanmerking komt als oorzaak van een accidentele aanval. Dat dit een reëel gevaar is heeft men vastgesteld in de Verenigde Staten in 1979 en 1980, toen als gevolg van menselijke fouten en computerdefecten een massale Sovjetaanval aangekondigd werd. Op 25 januari 1995 bracht de lancering van een Amerikaanse wetenschappelijke satelliet in Noorwegen voor de eerste keer in de kernwapengeschiedenis de Russische ‘nucleaire koffer’ in werking. Het duurde acht minuten vooraleer de Russische topleiding en haar adviseurs tot het besluit kwamen dat het niet ging om een verrassingsaanval vanuit een Westerse duikboot. Dit betekent minder dan vier minuten vooraleer volgens het Russische protocol van het ‘lanceren na waarschuwing’ een nucleair antwoord moest vertrekken.

Een raketaanval veroorzaakt door een onjuiste waarschuwing behoort dus tot de mogelijkheden, zowel in de Verenigde staten als in Rusland. Omwille van de hierboven vermelde problemen is de kans hierop groter in Rusland dan in Verenigde Staten. Verschillende mogelijke scenario’s werden onderzocht door de ‘Ballistic Missile Defense Organization’ van het Amerikaanse Ministerie van Defensie. Een van de mogelijke scenario’s met middelzware gevolgen is een aanval tegen de Verenigde Staten vanuit een Russische Delta-IV ballistische kernrakettenduikboot. Dit scenario is vrij realistisch, enerzijds omdat de voorzorgen tegen onbevoegde lancering op een Russische duikboot minder sluitend zijn dan de lanceringsvoorwaarden voor op het land in silo’s geïnstalleerde of mobiele raketten. Het is immers onmogelijk voor de Russische legerstaf permanent de toestand van de bemanning en van de raketten op zee te volgen en de elektronische verbindingen maken het niet altijd mogelijk de voorbereiding van een onbevoegde lancering vanuit het hoofdkwartier te niet te doen. Anderzijds omdat de Delta-IV duikboot de belangrijkste pijler is en zal blijven van de Russische strategische onderzeevloot.

Een Delta-IV duikboot heeft 16 raketten aan boord, elk met vier kernkoppen van 100 kiloton uitgerust. De raketten hebben een reikwijdte van 8300 km, zodat ze vanuit hun voornaamste lanceerplaatsen in de Barentszzee ongeveer elk deel van de Verenigde Staten kunnen bereiken. Deze raketten zijn naar alle waarschijnlijkheid gericht op zachte doelen op of in de omgeving van Amerikaanse steden. Militaire installaties daarentegen worden bedreigd door de veel preciezere grondraketten. Als 4 van de 16 raketten door slecht functioneren hun doel niet zouden bereiken, komen 12 raketten met in het totaal 48 kernkoppen op de voorziene plaatsen terecht.

Mogelijke gevolgen van een nucleair accident

Veronderstellen we dat acht steden in de Verenigde Staten getroffen worden, vier door vier kernkoppen en vier door acht kernkoppen. Waarschijnlijk zijn het steden die uitgekozen werden om hun militair belang: plaatsen die een belangrijke rol vervullen op het gebied van industrie, financiën, transport en andere infrastructurele elementen die essentieel zijn voor de verdere oorlogvoering of voor het herstel nadien. Omdat laag-bovengrondse explosies het meest schade toebrengen aan haveninstallaties, wegen, gebouwen met staalconstructie en ondergrondse voorzieningen, zullen praktisch alle explosies een belangrijke vroegtijdige radioactieve neerslag meebrengen.

Fysische gevolgen

In dit model zal het aantal slachtoffers die onmiddellijk sterven in de eerste plaats bepaald worden door de hevige branden veroorzaakt door een thermonucleaire explosie boven een stad. Binnen het gebied van deze superbranden ontwikkelt zich een stralingshitte van 10 caloriën per vierkante centimeter, ontstaat een gigantische vuurstorm, met winden met de kracht van een orkaan. De gemiddelde luchttemperatuur reikt tot boven het kookpunt van water. Door het gecombineerde effect van de oververhitte wind, de toxische rook en verbrandingsgassen sterft ongeveer iedereen onmiddellijk.

Bij een zichtbaarheid van 8 km, wat in de meeste weersomstandigheden vrij laag is, zal elke 100 kiloton kernkop binnen een cirkel met een straal van 4.5 km het onmiddellijk of nagenoeg onmiddellijk overlijden veroorzaken van iedereen die zich ter plaatse bevindt.

De radioactieve neerslag

Met de wind mee zullen de radio-actieve stofwolken zich verplaatsen en hun neerslag in de omgeving verspreiden. Waar die juist terechtkomt is moeilijk voorspelbaar, vermits dit afhangt van de richting en de snelheid van de wind. Met een gemiddelde windsnelheid van 24 tot 48 km per uur zal een 100 kiloton explosie op geringe hoogte over een gebied van 30 tot 60 km lang en 3 tot 5 km breed een neerslag geven van 600 rad binnen de zes uur. Dergelijke neerslag is dodelijk voor alle blootgestelde en onbeschermde personen. Door de radioactieve besmetting van voedsel en watervoorraden, het niet meer beschikken over afkoelingssystemen en gezondheidsinfractructuur, de immuunsuppressie door bestraling en de overbevolking van de opvangplaatsen is er veel kans op het uitbreken van epidemieën.

Doden

Tabel 1 geeft een schatting van het aantal doden op korte termijn voor elk van de getroffen grootsteden. Het totaal aantal bedraagt 6.838.000. Een betrouwbare schatting van het totaal aantal doden op middellange en lange termijn door de radioactieve neerslag en andere gevolgen van de aanval is niet mogelijk. We moeten immers rekening houden met vele onvoorspelbare factoren, zoals de explosiehoogte van elke kernkop, de windrichting, de bevolkingsdichtheid in de zone van neerslag, de doeltreffendheid van de evacuatieprocedures en de beschikbaarheid van schuilplaatsen en opvangcentra. Met 48 explosies die waarschijnlijk een gebied van duizenden vierkante km dodelijk zullen besmetten, een gebied dat grotendeels uit stedelijke agglomeraties bestaat met 600 à 700 inwoners per vierkante km, mag men veronderstellen dat de secundaire doden het aantal onmiddellijke sterfgevallen door de vuurstorm zal overtreffen.

Medische verzorging in de nasleep van de aanval

Uit vroegere onderzoeken, waarbij het probleem van de verzorging van zieken en gekwetsten na een kernaanval aan de hand van gedetailleerde documentatie werd bestudeerd, weten we dat de nood aan verzorging de mogelijkheden van de beschikbare hulpbronnen zeer ruim zou overschrijden. De meeste medische centra in elk stadsgebied liggen in de zone van totale vernieling. Het aantal patiënten met zware brandwonden en andere ernstige verwondingen zal de verzorgingsmogelijkheden van het hele land ver overschrijden. Intense blootstelling aan bestraling zal het de verplegenden moeilijk maken de getroffen gebieden te betreden. De bijna volledige vernieling van de plaatselijke en regionale transportmogelijkheden, van de communicatiemiddelen en energienetwerken zal het vervoer van gewonden naar niet getroffen streken sterk belemmeren. In 1995, na de aardbeving in de Japanse stad Kobe, waarbij een veel geringer aantal slachtoffers (6500 doden en 34.900 gekwetsten) vielen, en weinig of geen van de bijkomende problemen voorkwamen die een kernaanval zou meebrengen, duurde het een lange tijd vooraleer hulp van buitenuit ter plaatse kon komen.

Van dreiging naar preventie

Deskundigen inzake volksgezondheid zijn er tegenwoordig van overtuigd dat vele, zoniet de meeste, gewonden en doden door geweld en ongevallen het gevolg zijn van een voorspelbare reeks gebeurtenissen en, in theorie althans, te voorkomen zijn. Tegenover de prijs van een accidentele nucleaire aanval zoals hierboven beschreven verzinken alle vroegere rampen uit de geschiedenis in het niet. Zeker als men er rekening mee houdt dat op een dergelijke aanval, ook al is hij accidenteel, onmiddellijk een zware vergelding zou volgen. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie zou dit scenario miljarden rechtstreekse en onrechtstreekse slachtoffers als gevolg hebben.

 

Tabel 1

Voorspelde aantal doden door vuurstormen na nucleaire explosies in acht steden van de Verenigde Staten.

Stad ======Aantal kernkoppen =====Aantal doden

Atlanta =========8 ===============428.000

Boston ==========4 ==============609.000

Chicago ===========4 ============425.000

New York ==========8 ============3.193.000

Pittsburgh ==========4 ===========375.000

San Francisco Bay aerea =====8 ======739.000

Seattle ===========4 ============341.000

Washinghton D.C. =========8 =========728.000

Totaal =============48 ===========6.838.000


Beperkingen van de ballistische verdediging tegen raketten

Er zijn twee mogelijkheden om aan de massale vernietiging door een accidentele lancering te ontkomen: ofwel interceptie van de vertrokken raket om een explosie boven een bevolkt gebied te vermijden ofwel preventie van de lancering zelf. Op het eerste gezicht lijkt een interceptie van de raketten tijdens hun vlucht de beste oplossing. Elk land is hierbij verantwoordelijk voor zijn eigen veiligheid. De Verenigde Staten hebben er ernstig aan gedacht hiertoe een eigen ballistisch verdedigingssyteem uit te bouwen. Ze stelden echter vast dat de technische mogelijkheden hiertoe tekortschieten. De meest optimistische verdedigers van dit project moesten toegeven dat dit nooit een volledige bescherming kan bieden. Bovendien is het een enorm duur systeem. Volgens schattingen zou het tussen de 4 en de 13 miljard dollar kosten als men zich beperkt tot een eenzijdige bescherming en tussen de 31 en 60 miljard dollar als men een bescherming van alle kanten wil rea-liseren. En dan nog is het geen oplossing voor morgen. Het vraagt vele jaren vooraleer een dergelijk verdedigingssysteem operationeel wordt.

Een bilaterale overeenkomst om de scherpe alarmopstelling uit te schakelen

Vermits een ballistisch verdedigingssyteem onmogelijk op korte termijn enige mate van veiligheid kan waarborgen blijft als enige mogelijkheid een waterdichte overeenkomst met Rusland om de scherpe alarmopstelling op te heffen. Dan zou op een beperkt en ongewild accident geen onmiddellijke en massale terugslag volgen met hierna een niet te voorspellen kettingreactie van bijkomende nucleaire explosies.

De Verenigde Staten zouden moeten beseffen dat een dergelijke overeenkomst absolute voorrang zou moeten krijgen. Het gaat hier om de preventie van het allergrootste gevaar op het gebied van de volksgezondheid. Zo vlug mogelijk moet een verifieerbaar permanent akkoord met Rusland tot stand komen om de alarmtoestand van alle raketten op te heffen en een snelle start ervan onmogelijk te maken. Zo een akkoord kost haast niets en is veel betrouwbaarder dan een ballistisch verdedigingssysteem. Bovendien kan het zeer snel gerealiseerd worden.

Belangrijke verbeteringen inzake nucleaire stabiliteit kunnen snel verwezenlijkt worden. In 1991, naar aanleiding van de poging tot staatsgreep in Moskou, lukte het de presidenten George Bush en Mikhail Gorbachov zeer vlug de nucleaire veiligheid en stabiliteit te versterken, door haast van de ene dag op de andere de alarmtoestand van duizenden raketten uit te schakelen. Ook vandaag kunnen de Verenigde Staten op korte tijd belangrijke stappen realiseren, stappen die binnen de bevoegdheid van de president vallen, zoals het opbergen van de MX raketten en van de kernkoppen van vier Trident duikboten, wat al overeengekomen was in het Strategic Arms Reduction Treaty (START) II en III. Bovendien kunnen alle overblijvende duikbootraketten op laag alarm geplaatst worden, wat maakt dat het 24 uur duurt vooraleer ze klaar zijn voor lancering, en kunnen de Minuteman III voorzien worden van hun veiligheidspin. Al deze acties kunnen uitgevoerd worden onder het toeziend oog van Russische inspecteurs, iets waarover al een akkoord bereikt was in START I.

Van Russische kant zouden gelijktijdig gelijkaardige gecontroleerde maatregelen genomen worden. Deze stappen houden geen enkel risico in omdat er vrij snel kan op teruggekeerd worden als zou blijken dat een permanent bilateraal akkoord terzake onmogelijk is. Ze zouden echter de huidige gevaarlijke dreiging van het ‘lanceren na waarschuwing’ uitschakelen en zodoende de Russische en de Amerikaanse bevolking in een veel veiliger situatie brengen.

Eens zover zouden beide kernmachten al hun invloed moeten aanwenden om te komen tot een wereldwijde overeenkomst die het permanent in hoge staat van alarm houden van kernwapens verbiedt.

De verantwoordelijkheid van de artsen

Bij de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede aan de ‘International Physicians for the Prevention of Nuclear War’ onderstreepte het Nobel comité de belangrijke dienst aan de mensheid die artsen bewezen hadden door het verspreiden van gezaghebbende informatie en het bewust maken van de catastrofale gevolgen van een nucleaire oorlogsvoering. Dit leidt op zijn beurt tot een toename van de publieke druk tegen de proliferatie van kernwapens en tot het herdenken van de prioriteiten. Geen enkele groep is zo goed geplaatst als de artsen om de beleidsverantwoordelijken en de bevolking te wijzen op de enorme ramp die ons bedreigt als niet alle kernwapens uit hun staat van alarm worden gehaald. Dit is een dringende tussenmaatregel. Hij mag ons niet uit het oog doen verliezen dat de enige weg om tot een totale uitschakeling van elke accidentele of andere nucleaire aanval te komen de vernietiging is van alle kernwapens, samen met een sluitende internationale controle op al het splijtmateriaal dat voor kernwapens kan worden gebruikt.

In 1995 besloot het Internationaal Hof dat de ontmanteling van de kernwapens een bindende en wettelijke verplichting is van de Verenigde Staten en Rusland en van allen die het nucleair Nonproliferatieverdrag, artikel 6, hadden getekend. Het ‘Committee on International Security and Arms Control’ van de Verenigde Staten besloot in zijn verslag van 1997: "De potentiële voordelen van een totale nucleaire ontwapening zijn zo aanlokkelijk in vergelijking met de risico’s die aan deze wapens verbonden zijn, en de kansen na het einde van de Koude Oorlog zo fascinerend, dat we meer aandacht moeten besteden aan het bestuderen en positief benaderen van de voorwaarden waaraan moet worden voldaan om een kernwapenverbod wenselijk en realiseerbaar te maken."

Belangrijke medische organisaties in de Verenigde Staten, waaronder het ‘America College of Physicians’ en de ‘American Public Health Association’ hebben zich al aangesloten bij de ‘Physicians for Social Responsibility’, de ‘International Physicians for the Prevention of Nuclear War’ en meer dan 1000 andere niet-gouvernementele organisaties in 75 landen om Abolition 2000 te steunen. Abolition 2000 roept op voor het ondertekenen tegen het jaar 2000 van een overeenkomst die alle landen betrekt in de definitieve uitschakeling van de kernwapens binnen een welbepaalde tijdslimiet. Ook de ‘American Medical Association’ heeft onlangs een verbod op kernwapens onderschreven, evenals de ‘Canberra Commission’, militaire leiders over de hele wereld, belangrijke religieuze organisaties en meer dan 100 staatshoofden en andere belangrijke politieke leiders.

Besluit

Zoals voor andere ongevallen is voor een nucleair accident niet te voorspellen wanneer, waar en hoe dit zal gebeuren. Als er evenwel een bepaalde jaarlijkse probabiliteit, hoe klein ook, bestaat dat een accidentele nucleaire lancering kan plaatsgrijpen, zal, als men maar lang genoeg wacht, de kans op zo een lancering de zekerheid benaderen. Zolang de uitschakeling van alle kernwapens de jaarlijkse probabiliteit niet tot nul heeft herleid, moet onze eerste zorg gaan naar het verminderen van de kans op een nucleair accident tot een zo laag mogelijk niveau. Dit moet tot de meest dringende prioriteiten inzake volksgezondheid behoren, gezien het enorm aantal slachtoffers dat een dergelijk accident zou verooraken.

Terug naar inhoud Nieuwsbrief