Waarom lenen artsen zich voor misdadige praktijken?

"De Dood en het Meisje"

Scriptie van: Roos van Westrhenen, geschreven in het kader van de keuzecursus Medische Polemologie, Vrije Universiteit / Universiteit van Amsterdam
Begeleider: Adriaan van Es Coördinator: Henk J. Groenewegen


Schubert

Over de misdaden die artsen tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben begaan is al veel geschreven en algemeen wordt aangenomen dat artsen daarbij een leidende functie hebben gehad. In de scriptie die ik vorig jaar heb geschreven, heb ik de rol van artsen bij martelingen tijdens het nazi-regime vergeleken met het meewerken van artsen aan folteringen tijdens de dictaturen in Zuid-Amerika; de nadruk is hierbij komen te liggen op Chili.
Aanleiding voor het schrijven was een film die ik een tijd geleden zag, de film "Death and the maiden" (de dood en het meisje) van Roman Polanski. Het is het verhaal van een studente die tijdens de dictatuur in Chili wordt opgepakt en gemarteld. Na de eerste martelingen komt een arts haar wonden verzorgen en is vriendelijk voor haar, waardoor hij haar vertrouwen wint. Ze raken met elkaar in gesprek en ze vertelt hem dat ze van klassieke muziek houdt. Walgelijk is het moment waarop deze arts de leiding overneemt bij het martelen, hij draait tijdens de folteringen de muziek waarnaar de film is genoemd: "De dood en het meisje" van Schubert. Ik kende het stuk goed omdat we het met het strijkkwartet waar ik in zit al vaak hadden gespeeld en het is een prachtige stuk, maar omdat het in de film op zo'n smerige manier werd gebruikt kreeg het een hele nare bijsmaak. Het was voor het eerst dat ik besefte dat ook mooie dingen als ze op een verkeerde manier worden gebruikt vreselijk kunnen zijn. Net als de muziek van Schubert is het beroep van arts alleen maar eerbaar als het op een juiste manier wordt uitgeoefend.

Chili

Ik begon vorig jaar rond deze tijd met het zoeken naar literatuur en al snel besloot ik me voornamelijk te concentreren op Chili. Niet alleen omdat de film waar ik net over had in Chili speelt, maar ook om door de bomen het bos te kunnen blijven zien, Zuid-Amerika is groot. Vooral de jaren '70 waren voor Zuid-Amerika tijden van geweld en onderdrukking. In deze periode hebben ernstige schendingen van mensenrechten door de staat plaatsgevonden. Buiten dat er veel mensen zijn vermoord is er ook op grote schaal gemarteld. Vooral in Chili sloegen de militairen tijdens en vlak na de omverwerping van de regering Allende in 1973 meteen hard toe. Naar schatting vijftigduizend mensen werden gedurende de eerste maanden opgepakt en een half jaar na de staatsgreep zaten er nog zo'n tienduizend vast. Doordat er in binnen- en buitenland een golf van protest op kwam tegen het geweld dat de dictatuur. In deze kampen en centra werd de effectiviteit van het martelen verhoogd door nieuwe martelmethodes. Er werden technieken ontwikkeld die minder sporen achterlieten, zodat moeilijker bewezen zou kunnen worden dat er gemarteld was. Artsen werkten mee aan experimenten om deze nieuwe martelmethodes te ontwikkelen. Niet alleen het martelen was moeilijk te bewijzen, maar ook dat tegenstanders van het regime letterlijk uit de weg werden geruimd.
Pas in 1978 werden er voor het eerst menselijke resten gevonden in een verlaten kalkmijn. Gerechtelijk onderzoek leidde tot de identificatie van 15 mensen die vanaf 1973 vermist waren. De militaire regering sloot dit onderzoek in 1979 helaas af, omdat misdaden tussen 1973 en 1978 onder een amnestiewet vallen, een wet waarin staat dat militairen niet worden vervolgd voor misdaden die ze tijdens de dictatuur gepleegd hebben. Ook op andere plaatsen werden menselijke resten gevonden en met de komst van een democratische regering is men begonnen met het opgraven. In 1984 is een onafhankelijk wetenschappelijk team opgezet dat zich bezighoudt met het opgraven en identificeren van de overblijfselen van vermisten, niet alleen heeft het team dit gedaan in Zuid-Amerika, maar ook in landen als Irak, Roemenië en Kroatië.

Colonia Dignidad

In het midden van de jaren '50 werd in een plaatsje vlak bij Keulen een religieuze vereniging gesticht die nabestaanden van oorlogsslachtoffers opving. Het ging hierbij vooral om weduwen en weeskinderen van Duitse oorlogsslachtoffers. Deze gemeente ging al snel na het ontstaan steeds meer lijken op een sekte. De leider van deze vereniging was Paul Schäfer, een man met een nazi-verleden. In 1962 werd hij veroordeeld omdat hij zich vergreep aan jongetjes uit de groep. Meteen vertrok de vereniging naar Chili. Schäfer settelde zich hier met zijn volgelingen en noemde zijn nederzetting Colonia Dignidad. De Chileense regering verleende financiële ondersteuning en zo groeide deze Duitse kolonie uit tot een `staat-in-een-staat'. Er was een school waar de kinderen Duits leerden spreken en er was een eigen ziekenhuis.

In het nieuws

In 1966 trok het dorp voor het eerst de aandacht van de pers toen twee leden van de kolonie wisten te ontsnappen. Ze vertelden over concentratiekampachtige toestanden. Mannen en vrouwen werden gedwongen gescheiden te leven, in alle kamers waren videocamera's aanwezig om alles in de gaten te houden en het was de leden streng verboden met buitenstaanders te praten over wat er binnen de kolonie gebeurde. Ze moesten een soort dwangarbeid verrichten op de landerijen van de kolonie en speciale kleding dragen zodat ze makkelijker te vinden zouden zijn, mochten ze ontsnappen. Na de getuigenissen van de twee gevangenen volgden processen, maar er kon niets worden bewezen, omdat andere leden van de kolonie verklaringen aflegden waarin ze alle beschuldigingen ontkenden. Een tijdje later kwam Colonia Dignidad weer in het nieuws toen nazispeurder Simon Wiesenthal beweerde dat de oorlogsmisdadig groter worden.

Martelcentrum

Amnesty International stelde in 1977 een rapport op waarin stond dat in Colonia Dignidad tegenstanders van het regime van Pinochet werden gemarteld. Er bestaat een document waarin verslag wordt gedaan van een overleg tussen de leiding van Dignidad en de DINA, dit was de Chileense geheime dienst die na de coupe was opgezet. Dit overleg had plaats in 1974 en tijdens dit overleg werd overeen gekomen dat de DINA een foltercentrum en folterschool mocht opzetten in het ziekenhuis van de kolonie. Hier zou de DINA politieke tegenstanders van de dictatuur gaan martelen en dit martelen werd aan de agenten van deze geheime dienst geleerd.
Hoewel er vanaf de coup in 1973 berichten waren over martelingen in Dignidad was het erg moeilijk om dat te bewijzen, omdat de DINA met alle middelen het bestaan van het martelcentrum in de kolonie geheim probeerde te houden. De gevangenen werden geblinddoekt naar Dignidad gebracht en kregen daar een leren kap op hun hoofd geplakt met een soort lijm. Ze werden in kleine geluiddichte hokjes opgesloten en behalve tijdens verhoren werd er niet met ze gesproken. Bij het verhoor waren artsen aanwezig en de verschillende stroomsterkten waarmee gemarteld werd waren heel precies op de verschillende organen afgestemd. De martelsessie ging net zolang door tot de uiterste pijngrens was bereikt, ook al was men daarvoor al bereid een bekentenis af te leggen. Overlevenden zeggen dat er bij deze sessies Duitse artsen aanwezig waren. Het is in ieder geval bekend dat ene Rauff aan het hoofd stond van de martelopleiding in de kolonie. Deze Rauff is de nazi-officier die de rijdende gaskamers heeft ontworpen. Ondanks herhaaldelijke verzoeken om uitlevering uit West- Europa heeft de Chileense regering hem een hand boven het hoofd gehouden. In januari 1989 werd een gerechtelijk onderzoek ingesteld naar Dignidad, wat helaas weinig opleverde, alweer door de al eerder genoemde amnestiewet die het onmogelijk maakt mensen te vervolgen voor martelingen en moorden die tijdens het regime van Pinochet zijn gepleegd. Op internet was vorig jaar een bericht te lezen waarin staat dat het ziekenhuis van Dignidad na jarenlange recht

Euthanasie-centra

Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn mensen op grote schaal onderdrukt en vermoord. Het lijkt erop dat het ook de eerste keer was dat hier op zo'n grote schaal artsen bij betrokken waren. Het begon eigenlijk eind jaren dertig, toen men in Duitsland besloot dat het mogelijk moest zijn om ernstig gehandicapte kinderen uit hun lijden te verlossen. Dit gebeurde in het begin slechts met instemming van de ouders, maar op den duur werden alle kinderen die in instituten zaten, zoals de zwakzinnigen en lichamelijk gehandicapten, afgevoerd naar speciaal voor dat doel opgezette euthanasiecentra. De ouders kregen te horen dat hun kind naar een andere plaats werd gebracht en het werd hen, met alle mogelijke smoezen, onmogelijk gemaakt hun kind te bezoeken. Al snel volgde dan een overlijdensbericht.
Bij dit proces waren op alle niveaus artsen betrokken: zowel bij de besluitneming als bij de uitvoering. Er werd uitgebreid gediscussieerd over de beste manier om de kinderen te vermoorden en de verschillende methoden werden eenvoudigweg op de kinderen uitgeprobeerd. Buitengewoon gruwelijk was de methode van het uithongeren tot de dood erop volgde. De arts die dit had verzonnen heeft nauwkeurig beschreven welke gevolgen dit heeft voor het lichaam. Ook werd geëxperimenteerd met injecties en uiteindelijk ook met gas. Zo werd de basis gelegd voor de uiteindelijke vernietigingskampen. Omdat het niet de bedoeling was dat de ouders in opstand zouden komen moest er voor elk dood kind een enigszins plausibele doodsoorzaak worden bedacht. De artsen in de euthanasiecentra probeerden een beetje te variëren zodat de familie niet argwanend zou worden. Toch gingen er dingen mis, zoals bij een familie die te horen kreeg dat hun kind aan appendicitis was gestorven, terwijl enkele jaren eerder een appendectomie was gedaan. Het vermoorden van deze kinderen, zo werd verkondigd, was nodig om een geheel gezonde maatschappij te krijgen. Het is opvallend dat in deze context het woord `gezond' werd gebruikt. Onder de noemer van het bereiken van een gezonde maatschappij leek het haast een logisch gevolg dat artsen konden worden ingeschakeld. Dat werd van belang geacht omdat de aanwezigheid van een arts kon dienen als legitimatie. Er werden mensen vermoord maar.

Connecties en verschillen

De connectie tussen nazi-Duitsland en Chili ligt niet alleen voor de hand door de oorlogsmisdadigers die er na de Tweede Wereldoorlog naar toe zijn gevlucht. Ook voor die tijd al was een groot aantal Duitsers naar Chili geëmigreerd. Ook in Zuid-Amerika hebben artsen hun functie en kunde op een verkeerde manier gebruikt. Net als in nazi-Duitsland stelden ze zich in dienst van de militaire machthebbers. Hoewel artsen ook in Zuid-Amerika op alle niveaus bij foltering waren betrokken, mogen de verschillen met de situatie in Duitsland niet uit het oog verloren worden. De methoden in Zuid-Amerika waren niet gericht op systematische uitroeiing, maar op intimidatie. Er was ook een verschil tussen de groepen die werden vervolgd. Het was de nazi's te doen om mensen die waren geboren met afwijkende kenmerken, zoals het joodse ras of een lichamelijk gebrek. Dit zijn aangeboren zaken die in de optiek van de nazi's slechts met uitroeiing bestreden konden worden. In Zuid-Amerika werden alleen vermeende tegenstanders van het dictatoriale regime vervolgd en gemarteld om informatie te krijgen over mogelijke subversie

Realiteit

De film die voor mij de aanleiding was tot het schrijven van mijn scriptie eindigt met een scene in een concertzaal waar de hoofdpersoon haar beul ziet zitten met vrouw en kinderen. Hiermee toont de film de realiteit, want recent nog werd in Argentinië een ex-kampbewaker herkend, die net was benoemd tot hoofd slachtofferhulp van de politie. Daarnaast zijn er personen in publieke functies van wie algemeen bekend is dat zij mensen hebben gemarteld. Op dezelfde manier kunnen artsen die betrokken zijn geweest bij martelingen doorgaan met het uitoefenen van hun vak.
Tenslotte is een van de vragen waar ik bij het schrijven van mijn scriptie op stuitte waarom artsen zich voor deze praktijken hebben geleend. Een mogelijke conclusie is dat artsen zich, omdat zij soms beslissingen moeten nemen over leven en dood, denken te kunnen onttrekken aan de algemeen geldende moraal.


Terug naar inhoud Nieuwsbrief