Een mijlpaal

Welke besluiten kunnen we trekken uit die opmerkelijke zesde Toetsingsconferentie van het Non-Proliferatie Verdrag (NPV)? Welke stappen kunnen de burgers nu zetten op de lange weg naar de volledige afschaffing van kernwapens?

Ongetwijfeld zijn vele NGO’s niet onder de indruk en, afgaande op enkele reacties in de pers, denken sommigen dat de NPV-toetsingsconferentie tot weinig meer heeft geleid dan tot een herschikking van woorden. Ze willen een duidelijk, op concrete datums gebaseerd programma voor echte ontwapening en wie zal hen ongelijk geven? Het is niet gemakkelijk om de publieke opinie te mobiliseren door te wijzen op een ‘ondubbelzinnige belofte’. De subtiele wijzigingen in het standpunt van de Conferentie zijn reëel, maar zodanig gesluierd dat ze aan velen voorbij zijn gegaan. Toch is dit een nieuw moment in de nucleaire ontwapening.

Het einde van een doctrine

Ten eerste moeten we beseffen dat we nu een enorme kans krijgen. De slottekst is veel meer dan een toegeving. Natuurlijk ontbreken een aantal noodzakelijke elementen, zoals een belofte om niet als eerste kernwapens in te zetten, de-alerting van de kernkoppen of wederzijdse veiligheidsgaranties. Er is inderdaad ook geen tijdschema voor ontwapening voor opgesteld en zelfs geen uitdrukkelijke belofte voor onderhandelingen. Toch zit er iets in dat onze beweging de sterkste politieke basis biedt die ze ooit gehad heeft: de lang volgehouden doctrine van nucleaire afschrikking van de kernwapenstaten (KWS) is gebarsten. De volledige afschaffing van kernwapens is nu door de KWS aanvaard. Als de volledige afschaffing (en niet zomaar vermindering) die in de slottekst prijkt inderdaad een operationeel begrip wordt, kan de nucleaire afschrikking niet meer als rechtvaardiging worden gebruikt om kernwapens te behouden. En of de kernwapenstaten het nu accepteren of niet, het principe van volledige nucleaire ontwapening is formeel vastgelegd. Dit principe, gekoppeld aan de ‘ondubbelzinnige belofte’ om ze uit te voeren, opent nieuwe perspectieven. De kernwapenstaten hadden goede redenen om zich met klem te verzetten tegen de eerste resolutie van de New Agenda Coalition (NAC; zie kadertekst) op de eerste VN-Commissie. De Franse ambassadeur gaf openlijk toe dat ze gezien werd als een onaanvaardbare aanslag op het principe van de nucleaire afschrikking. De NAC heeft steeds volgehouden dat als de nucleaire afschrikkingdoctrine kon ontmaskerd worden als immoreel, onwettelijk en militair onhoudbaar, de hele constructie die kernwapens overeind houdt zou gaan wankelen.

Het is zeer onrealistisch te geloven dat de KWS onmiddellijk het akkoord zullen uitvoeren dat ze hebben ondertekend, aangezien ze hardnekkig vasthouden aan kernwapens als principe van hun militair denken. Er is niets in de dertig jaar die verstreken zijn sinds het eerste NPV dat ons dat kan doen geloven. En inderdaad, het eerste teken van weerstand verscheen al daags na de slotdag van de Conferentie: een niet bij naam genoemde Amerikaanse ambtenaar vertelde aan de New York Times dat het akkoord geen wijzing betekende in de Amerikaanse politiek. Toch kunnen de KWS niet ontkennen dat ze met de internationale gemeenschap tot een consensus kwamen over de ‘ondubbelzinnige belofte voor een totale afschaffing’.

Een grotere rol voor de Verenigde Naties

Twee instanties zijn onmiddellijk betrokken bij deze afspraak, met name de VN en de NAVO. De Verenigde Naties zijn de voorbije jaren wat gemarginaliseerd op het gebied van de nucleaire ontwapening. Het slotdocument van de eerste VN-Speciale Zitting over Ontwapening (de ‘bijbel’ van de ontwapening) is in de vergeethoek geraakt. De eerste Commissie van de VN neemt jaarlijks resoluties aan die de opinie van de wereldgemeenschap weerspiegelen, maar het actieve orgaan van de VN, de Ontwapeningsconferentie, is de laatste jaren vleugellam geworden. Toch hebben de Verenigde Naties een vooraanstaande rol te spelen in de wereldveiligheid, meer in het bijzonder wat ontwapening betreft, afgezien natuurlijk van de bilaterale onderhandelingen tussen Amerika en Rusland. Het Non-Proliferatie Verdrag (dat, zoals iedereen zegt, het belangrijkste ontwapeningsakkoord ter wereld is) is een instrument van de VN. Bovendien was de huidige ondersecretaris voor Ontwapening, Jayantha Dhanapala, in 1995 voorzitter van de NPV-toetsingsconferentie.

Het wordt tijd dat de VN hun leidersrol in de ontwapening weer opnemen. VN-secretaris Kofi Annan heeft opgeroepen tot een wereldconferentie om het nucleaire gevaar te elimineren. NGO-specialisten inzake ontwapening zouden dit idee moeten aankaarten bij hun regeringen, zodat deze hierop ingaan als het ter sprake komt op de Milenniumtop van de VN in september 2000. NGO’s zouden zo’n wereldconferentie kunnen voorbereiden door overal ter wereld seminars en workshops te organiseren, als een soort ‘Prepcom’ van burgers. Het is belangrijk om nu de rol van de VN te benadrukken als het forum waar de wereldgemeenschap haar verlangens om te komen tot een kernwapenvrije wereld kan uitspreken.

De NAVO onder druk zetten

De tweede instantie die door het NPV-akkoord wordt aangesproken is de NAVO. Met de grootste tegenzin en schoorvoetend heeft de NAVO-top Canada’s eis ingewilligd om haar kernwapenpolitiek te herzien. Voorafgaand aan de NPV-toetsingsconferentie was er nauwelijks enig voorbereidend werk gedaan; de NAVO-leiding staat zo vijandig tegenover elke verandering in haar politiek dat Canada de nucleaire ‘luis in de pels’ werd genoemd. Desondanks ging de Canadese minister van Buitenlandse Zaken, Lloyd Axworthy, vier dagen na de NPV-conferentie naar een bijeenkomst van de NAVO-ministers in Firenze en zei hen zonder omwegen dat ze moesten ophouden zichzelf tegen te spreken waar het om kernwapens gaat: ‘In de NPV- en de Ontwapeningsconferenties worden we regelmatig geconfronteerd met het argument dat als kernwapens goed zijn voor de NAVO, ze dat ook zijn voor anderen. De tegenstrijdigheden in onze verklaringen ondermijnen de geloofwaardigheid van onze non-proliferatie- en ontwapeningsinspanningen.’

Axworthy riep de NAVO op om haar nucleaire politiek ‘coherent’ te maken met de verklaring van de NPV-toetsingsconferentie. Hij stelde een aantal pertinente vragen die de NAVO dient te beantwoorden.

- ‘Kunnen we niet meer openheid aan de dag leggen over het aantal kernkoppen dat we nog bezitten en waar ze zich bevinden?’

- ‘Kan de NAVO niet unilateraal het aantal overblijvende kernwapens verminderen en de Russische Federatie om een gelijkwaardig gebaar vragen?’

- ‘Moeten we geen nieuwe beginselverklaring voorbereiden rond de politiek van de Alliantie omtrent wapenbeheersing en ontwapening, die rekening houdt met vandaag en morgen, in plaats van met gisteren?’

In dezelfde toespraak trok Axworthy van leer tegen de Verenigde Staten en hun NMD- (National Missile Defense) plannen. ‘Een nieuwe wapenwedloop kan het gevolg zijn’, zo zei hij, ‘een die de stabiliteit die we nu als vanzelfsprekend aannemen kan ondermijnen’. Hij drong er bij de VS op aan de nodige tijd te nemen om de mogelijke impact van een NMD op de internationale veiligheid goed in te schatten. De duidelijke boodschap van Axworthy versterkt het gevoel van velen dat de NAVO een cruciale rol speelt in een mogelijk ontwapeningsproces. Maar als hij in zijn mening niet ondersteund wordt zal de NAVO zijn kritiek van tafel vegen. Tot op heden blonken de andere niet-kernwapenstaten niet uit in hun moed om het op te nemen tegen de drie Westerse KWS, hun broeders rond de NAVO-tafel. De actieve NGO’s in deze landen hebben nu de gelegenheid hun regering te vragen om binnen de NAVO een wijziging van haar politiek te eisen, in overeenstemming met het NPV-slotakkoord.

De strategie van de NAC

Hoewel geen officieel instituut heeft de New Agenda Coalition nu in één klap de status van een invloedrijke macht verworven. De dagen zijn voorbij dat de KWS de NAC hooghartig negeren of verwerpen omwille van haar radicale houding. De KWS zelf hebben de NAC haar status gegeven door een ontmoeting te vragen om te onderhandelen over de NPV-slottekst.

Maar wat is de toekomst van de NAC? Zullen de staatshoofden en ministers van Buitenlandse Zaken van deze zeven landen vastberaden hun zaak blijven verdedigen? Of zullen ze zwichten voor de druk van de Westerse kernmachten om hun verzet op te geven? In politiek en diplomatie houden de leiders ervan om goed met elkaar overweg te kunnen; alle soorten drukkingmiddelen, al of niet subtiel, worden door de sterkere gebruikt tegen de zwakkere. NAC-leiders zijn misschien moedig, maar het zijn geen supermannen en vrouwen. Ze hebben een onmiddellijke uiting van steun nodig vanwege de burgers, zeker in eigen land, zodat ze de druk van de KWS om ermee te stoppen kunnen weerstaan. De NAC moet haar jaarlijkse resolutie bij de VN voortzetten, aangepast aan de resultaten die vandaag werden geboekt. Maar de NAC moet niet rekenen op onmiddellijke stemmenwinst, vooral niet in de herfst van 2000 als de NAVO-herziening nog niet is afgewerkt en NAVO-lidstaten nog een afwachtende houding zullen aannemen. Door zorgvuldig te plannen op lange termijn en deze strategie vastberaden uit te voeren, gesteund door een steeds mondigere burgerbeweging, kan de NAC echter een prominente leidersrol spelen in de aanloop naar de Toetsingsconferentie van 2005.

Het woord is aan de burger

Tenslotte moet het duidelijk zijn dat de vooruitgang in de nucleaire ontwapening, hoe bescheiden ook, niet tot stand zou gekomen zijn zonder de druk van de burgerbeweging. Sommigen zeggen dat ontwapening nu geen topprioriteit meer is en willen overgaan op het volgende agendapunt. Niets is minder waar. De afschaffing van kernwapens is een van de hete hangijzers in de wereldpolitiek. De bijeenkomst van wereldleiders op het politieke, militaire en religieuze vlak, vrouwengroepen en burgerbewegingen hebben het zo beslist. Het bedrog en het gevaar van de politiek van de KWS worden heden publiek gemaakt. Het wereldbewustzijn groeit. De tijd is nu rijp voor een veel grotere coalitie, een van gelijkgestemde regeringen samen met burgerinitiatieven. Zo’n machtige combinatie kan het pantser van de KWS niet alleen deuken maar zelfs doorboren. De KWS hebben op de NPV-toetsingsconferentie laten blijken niet ongevoelig te zijn voor de gebundelde stemmen van de wereldgemeenschap. Het Verdrag over de Landmijnen kwam tot stand in het ‘Ottawa-proces’, waarin gelijkgestemde regeringen onder leiding van Canada en zeer deskundige, toegewijde NGO’s een samenwerkingsverband vormden. Dit werkte, omdat beide partijen hetzelfde wilden bereiken: het uitbannen van de verderfelijke landmijnen. Zo een coalitie van wederzijdse belangen kan nu weer ontstaan. Toegegeven, het relatieve gewicht van deze wapens is verschillend. Kernwapens staan in tegenstelling tot landmijnen centraal in de doctrines van de KWS. Maar de kracht van de wereldgemeenschap die samenwerkt en alle middelen inzet om de publieke opinie te mobiliseren kan de kernwapenstaten isoleren en hen ertoe brengen hun ‘ondubbelzinnige belofte voor de totale afschaffing’ waar te maken.

Conclusion: Forward from the ‘Landmark’ is het slot van het uitgebreide rapport van senator Douglas Roche over de resultaten van de NPV-toetsingsconferentie. In extenso beschikbaar op ‘http://www. ploughshares.ca/content/ABOLISH%20NUCS/RocheNPTReportMay27.html_http://www.ploughshares.ca.

Wat is de NAC?

De New Agenda Coalition ontstond op 9 juni 1998 toen de regeringen van Brazilië, Egypte, Ierland, Mexico, Nieuw-Zeeland, Slovenië, Zuid-Afrika en Zweden een gemeenschappelijk standpunt naar voor brachten.

Ze eisten dat de kernwapenstaten zich ondubbelzinnig uitspraken voor de totale afschaffing van alle kernwapens. Hoewel Slovenië, dat lid van de NAVO wenst te worden, zich later terugtrok, werd de NAC-resolutie later door 60 andere landen onderschreven.

De belangrijkste intenties uit de slotverklaring:
* Een ondubbelzinnige belofte van de kern-wapenstaten om te komen tot de totale afschaffing van hun kernwapenarsenalen.
* Behouden en versterken van het Anti-Ballistic Missile (ABM)-verdrag.
* Vermindering van de rol van kernwapens in de veiligheidsstrategie.
* Onomkeerbaarheid van bereikte ontwapening.
* Meer openheid m.b.t. de kernwapenarsenalen. Verdere reductie van niet-strategische kernwapens.
* Vermindering van de operationele status van de raketsystemen (de-alerting).
*Ontkoppeling van nucleaire en algemene ontwapening.
* Oproep aan Cuba, India, Israël en Pakistan om onvoorwaardelijk en als niet-kernwapenstaten toe te treden tot het NPV.
*Opstarten van onderhandelingen over het verbod op productie van splijtstof voor kernwapens.
* Uitbreiden van kernwapenvrije zones.

Terug naar inhoud nieuwsbrief