Radioactiviteit aan de Noordelijke IJszee

Tijdens de internationale manifestatie Hague Appeal for Peace in mei 1999 in Den Haag hield de NVMP-afdeling Friesland een bijeenkomst over het risico van radioactieve vervuiling van Noordelijke IJszee. Discussieleider was Klarissa Nienhuys, chemicus te Groningen. De eerste spreker was Prof. dr. Joris J.C. Voorhoeve, oud-minister van Defensie (VVD). De tweede was auteur dezes, namens de NVMP.

Schets

Op en rondom het schiereiland Kola, ten noordwesten van de Witte Zee, is een groot aantal uiterst dubieuze opslagplaatsen voor radioactief afval te vinden. In diverse havens liggen 90 afgedankte Russische atoomonderzeeërs te roesten. Op 1600 meter diepte in de Noordelijke IJszee ligt een gezonken kernonderzeeër met zijn kernreactoren en plutoniumbommen. Dat is de Komsomoletz; opruimen hiervan is technisch onmogelijk, dus is er beton overheen gelegd. In de Karische Zee, ten oosten van Nova Zembla, liggen zestien gebruikte kernreactoren, zonder omhulling. De kernenergiecentrales op het land worden ‘riskant’ genoemd. Maar, ver zuidoostelijk, liggen Mayak, Tomsk-7 en Krasnoyarsk-26 met nog veel ergere afvalvoorraden. Lekkages kunnen via de Ob en de Yenissei in de Noordelijke IJszee komen.

Ironisch is dat, op dit moment, het de nucleaire opwerkingsfabrieken in Europa zijn die de Noordelijke IJszee het meest vervuilen. Maar wat er in Rusland op de loer ligt is toch wel een griezelige duizend maal groter, en de omhulling is aan het rotten. Dat verdient meer aandacht dan het nu krijgt. Oude kernwapens houden misschien nog het pijnlijkste risico in: terroristisch gebruik en proliferatie.

Kernwapens

Voorhoeve zei dat de desinteresse voor het probleem bij de Europese Unie, gegeven een dreigende massale radioactieve vervuiling van de Noordelijke IJszee, volstrekt onbegrijpelijk is. Rusland heeft sedert 1991 bijna tienduizend kernwapens ontmanteld, maar bezit nog tussen de 14000 en 25000 kernkoppen (voor lange en korte afstanden). Het START-II plafond van 3500 strategische kernkoppen en het gestelde START-III plafond van 2000 tot 2500 is dus nog ver verwijderd van wat was afgesproken. Rusland ontmantelt momenteel niet meer dan 900 kernkoppen per jaar. Op zo’n manier is er nog voor dertig jaar werk.

De veiligheid van de operationele en wachtende kernkoppen is verre van zeker, aldus Voorhoeve. Officieel laat Rusland weten dat alles onder controle is, maar het lage defensiebudget, het ernstige gebrek aan moreel en het grote aantal opslagplaatsen rechtvaardigt het stellen van dringende vragen. Een groot aantal kerngeleerden is onderbetaald, heeft te weinig werk of is geheel werkeloos. Ongeveer tien Russische bedrijven en onderzoeksinstituten staan onder verdenking dat zij nucleaire technologie hebben verhandeld aan Iran. Dit is door Rusland tegengesproken, maar kernkoppen voor de korte en middellange afstand zijn bedroevend gemakkelijk te vervoeren. Kennis ook. Controle en de ontmanteling van kernwapens en het veilig opbergen van splijtbaar materiaal kosten miljarden dollars, dat is bekend in Oost en West. Het is echter heel moeilijk om goed bedoelde hulp daadwerkelijk uit te voeren.
Voorhoeve heeft dat van nabij meegemaakt. Russische bureaumedewerkers vroegen op het allerlaatste moment wie aansprakelijk is als er iets zou misgaan. Zo kun je alles torpederen. En dan hebben we het niet eens over het onvindbaar raken van geld.

De conclusie was dat Rusland onze hulp hard nodig heeft en dat NGO’s daarbij nuttig voorwerk konden leveren. De IPPNW-afdeling in Rusland bracht een rapport uit, in de Engelse taal, getiteld: Atom Declassified. Ook de Russische beweging Naar Nova Zembla, de Noorse Bellona Foundation (met twee uiterst informatieve rapporten), Greenpeace International en andere zijn eveneens actief.

Om hoeveel afval gaat het nu en hoe gevaarlijk is dat?

In dezelfde sessie gaf de tweede spreker een schatting van de grootte van het risico. Leidraad was een rapport van het Arctic Centre van de Universiteit Groningen (1995). Dit instituut heeft in haar rapport negen onderling kwalitatief verschillende aspecten van (potentiële) radioactieve vervuiling in een score uitgedrukt.

Deze aspecten zijn:

1. de totale radioactiviteit

2. de radiotoxiciteit daarvan

3. de veiligheid van de isolatie

4. de kans op kritikaliteit

5. de kans op een natuurramp

6. de kans op een ramp door menselijk handelen

7. de mogelijke verspreiding in de directe omgeving

8. de bevolkingsdichtheid rondom een locatie

9. de kans op besmetting van ver afgelegen gebieden (wereldwijd).

De leek mag zich wel even schrap zetten. Voor je het weet zit je een factor miljoen naast de werkelijkheid! De hoeveelheid is uit te drukken in ‘T’, ‘P’ en ‘E’, afkortingen van de voorvoegsels Tera, Peta en Exa, respectievelijk 1012, 1015 en 1018, verbasteringen van het Grieks voor de vierde (tetra), vijfde (penta) en zesde (hexa) macht van duizend.
Wat ontbreekt is de hoeveelheid radioactief materiaal uitgedrukt in kubieke meters of tonnen. Dat is begrijpelijk. De hele aarde is immers radioactief. Het gaat om de concentratie van het gif, de doses, de risico’s etc., en die zijn maar zeer ten dele afhankelijk van het volume.

In het tweede deel worden de genoemde negen aspecten die de ernst van de radioactieve verontreiniging bepalen (de totale radioactiviteit, de radiotoxiciteit daarvan, etc.) besproken. Men zou daarmee toch een eerste indruk kunnen krijgen van de gigantische, doorroestende radioactieve massa’s in en rondom de Noordelijke IJszee.

Terug naar inhoud nieuwsbrief