Symposium

Kernenergie en kernwapens,

een Siamese tweeling?

 

Op zaterdag 2 juni hield de NVMP, na haar jaarlijkse Algemene Ledenvergadering in het Wilhelmina Kinderziekenhuis te Utrecht,  een symposium over de relatie tussen kernenergie en kernwapens. De NVMP heeft zich in het verleden nooit erg duidelijk tegen kernenergie uitgesproken, de vraag was of we aan het einde van de dag 'om' zouden zijn.

 

De voorzitter Herman Spanjaard schetst in zijn introductie de NVMP als een organisatie van gezondheidswerkers met een focus op nucleaire wapens. De discussie kernenergie-kernwapens dringt zich echter op. Naast gevaren van nucleaire proliferatie kan men niet om het energievraagstuk heen. Met de Kyoto-afspraken in het achterhoofd moeten er keuzes ge- maakt worden: kolen? olie? kernenergie? wind? zonnepanelen? waterkracht?

 

Bob van der Zwaan, ECN

De eerste spreker is Bob van der Zwaan, werkzaam bij het ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland) te Petten en lid van de organisatie Pugwash, wetenschappers tegen kernwapens. De centrale vraag in zijn betoog is: ‘Heeft kernenergie een rol bij duurzame energie?’ Om die vraag te beantwoorden moeten we eerst de huidige situatie rond kernenergie bekijken. Wereldwijd komt 17% van alle elektrische energie uit kernenergie, in Europa is dat zelfs 33%. Europa is daarmee goed voor de produktie van 40% van alle kernenergie in de wereld. Binnen Europa zijn er nochtans veel verschillen; zo vormt kernenergie in Nederland slechts een paar procent van de elektriciteitsopwekking terwijl het in Frankrijk om 80% gaat. Het punt is dus dat kernenergie nu eenmaal aanwezig is en dat het vanwege het afvalprobleem ook niet zomaar is weg te poetsen. De leeftijd van een kerncentrale bedraagt 15-30 jaar.

 

Wat zijn de intrinsieke problemen van kernenergie?

 1)  Radioactief afval dat heel lang schadelijk blijft.

2)  Nucleaire proliferatie, derhalve een veiligheidsrisico.

3) De kans op ongelukken zoals Tsjernobyl en Three Mile Island.

 

Deze problemen zijn niet volledig op te lossen maar ze zijn zeker te ‘verzachten’. Zo is het afvalprobleem te verminderen door het reduceren van de radioactiviteit en het veilig op te slaan in ondergrondse ruimten waarover internationale afspraken en criteria zijn opgesteld. Die afspraken zouden gecoördineerd moeten worden door het IAEA (International Atomic Energy Agency). Ook zou die instantie een standaard, veilige, reactor moeten ontwikkelen waarbij feitelijk geen ongelukken meer kunnen gebeuren; een reactor die gemakkelijk controleerbaar is waardoor proliferatie begrensd wordt. Door het reduceren van de risico's zal er een beheersbare situatie rondom kernenergie als geheel ontstaan.

 

Klimaatverandering

Dé uitdaging van de 21-ste eeuw is klimaatverandering. De CO2-uitstoot is sterk toegenomen, hoe kunnen we die reduceren? Net als kernafval zou men CO2, voor een deel, ondergronds kunnen opslaan, maar de kosten daarvoor zijn aanzienlijk. Kernenergie heeft het voordeel dat het geen CO2 uitstoot. Daarnaast is het, naast waterkracht, de enige energiebron die momenteel breed wordt toegepast, het is dus niet een vorm van alternatieve energie die nog helemaal ontwikkeld moet worden.

 

Maar stel (hoewel onmogelijk): kernenergie wordt uitgebreid met een factor 10, wat levert dat dan op aan klimaatsverbetering? Dat zou betekenen dat de CO2-uitstoot niet toeneemt maar op het huidige niveau gehandhaafd blijft. Kernenergie is geen panacee voor klimaatverandering maar kan voor een deel aan de oplossing bijdragen. Er is vaak beweerd dat kernenergie een eindige energiebron is omdat de uraniumvoorraden beperkt zijn. Dat valt echter reuze mee, het is meer een kwestie van dieper graven. Dat kost weliswaar meer geld maar doordat brandstof voor een kerncentrale zo lang mee gaat is het op termijn toch rendabel.

Kortom, hoe duurzaam is kernenergie? Het heeft bewezen nu al duurzaam te zijn. Vanwege de klimaatsgevolgen zou het zelfs onverantwoordelijk zijn kernenergie uit te bannen.

Een manier om het proliferatiegevaar tegen te gaan is te stoppen met het opwerken van brandstof. Nu gebleken is dat de voorraden niet ‘eindig’ zijn kan men stoppen met het opwerken (waarbij plutonium geproduceerd wordt), waarmee het proliferatieprobleem voor een groot deel verdwijnt.

 

Kernenergie... waarom niet?

Rianne Teule, van Greenpeace, ziet ook de problemen van klimaatverandering, maar kernenergie vormt daarvoor allerminst een oplossing. De problemen van kernafval, vervuiling, veiligheidsrisico’s, proliferatie en de hoge kosten zijn onoverkomelijk. Het afvalprobleem is niet op te lossen, het blijft immers voor duizenden jaren radioactief, op die termijn kun je onmogelijk beweren dat de veilige opslag gegarandeerd is. Sterker nog, in Frankrijk zijn al lekkende vaten radioactief afval aangetroffen die pas 20 jaar lagen opgeslagen. Gebieden rond Tsjernobyl en de Mayak-regio in de Oeral zijn door straling al onbewoonbaar geworden.

Veel schort nog aan de veiligheid van centrales, zo heeft Finland relatief nieuwe centrales met roestende

reactorvaten (één en ander was te zien op foto’s van Google Earth).

Een ander veiligheidsrisico zijn terroristische aanslagen. Leden van Greenpeace hebben zelf tamelijk eenvoudig een kernreactor kunnen beklimmen! Je moet er niet aan denken dat bij een terroristische actie een kerncentrale wordt opgeblazen. Een ander risico is er bij landen in chaos; in Irak zijn na de inval van de Amerikanen in 2003 nucleaire installaties door de bevolking geplunderd. Vaten met het yellow cake (een uraniumertsconcentraat) zijn leeggegooid en daarna voor drinkwater gebruikt (Google Earth).

Wat proliferatiegevaren betreft heeft Nederland met de affaire Urenco - Khan zelf boter op het hoofd. Je kunt niet voorkomen dat landen technologie op een andere manier gaan gebruiken dan waarvoor het bedoeld is.

Nucleaire energie belooft altijd oplossingen, schone reactoren, veilige opslag van het afval, maar in de praktijk komt daar weinig van terecht. Als we realistisch zijn dan is kernenergie too little, too late. De werkelijke oplossing van het energievraagstuk en de gevaren van klimaatverandering ligt vooral in de efficiëntie van het omgaan met energie. Energiezuinige auto's, lampen, huizen, daarmee kun je 47% besparen op het huidige gebruik. Zie het schema hierboven.

 

Dan blijkt dat in 2050 kernenergie verdwenen is en ook kolengestookte centrales tot het minimum zijn teruggebracht. Besparing en schone energiebronnen kunnen het probleem van klimaatverandering prima oplossen.

 

Dezelfde boom met twee takken

Krista van Velzen van de SP moedigt ons aan een sterker geluid te laten horen tegen kernwapens en kernenergie. In Engeland is, door de Trident-onderzeeërs, de discussie in volle gang, maar in Nederland wordt nauwelijks aandacht besteed aan de kernwapen/kernenergieproblematiek. We zijn allemaal tegen kernwapens, maar hoe zit dat met kernenergie? De afvalproblematiek is onoplosbaar. Het winnen van uranium is schadelijk voor de gezondheid, het is een smerige business. Elke cent gestoken in kernenergie is weggegooid geld behalve als het gaat om het veilig opslaan van kernafval. De IAEA is een slechte ‘atoomwaakhond’, want de hoofdmissie blijft ‘promotie van de peaceful atom’. Die taken zijn niet te combineren. En is het niet op z’n minst vreemd dat het olierijke Iran zich richt op de ontwikkeling van kernenergie? Milieu- en vredesbeweging zouden bij deze problematiek moeten zoeken naar dwarsverbanden. Het gaat hier om dezelfde boom met twee takken.

 

Diederik Samsom

Aan Diederik Samsom, Tweede Kamerlid voor de PvdA, was de vraag voorgelegd: “Ziet de PvdA toekomst voor kernenergie, onder strikte voorwaarden?” Hij kon die kort met “nee” beantwoorden. Maar daarmee ben je er niet, zo moest ook hij toegeven. Welke argumenten spelen daarbij? Het beleid van de PvdA is gefundeerd op het onderkennen van de gevaren van klimaatverandering en het streven naar een onafhankelijke energievoorziening. Efficiënter met energie omgaan, 2% per jaar besparing. En in 2020 voor 20% afhankelijk van duurzame energie. Als kernenergie in dit plaatje wil meespelen moet het aan randvoorwaarden voldoen, te weten: geen veiligheidsrisico’s meer, uit kernafval worden eerst de gevaarlijke actiniden verwijderd voordat het wordt opgeslagen. Dan is kernafvalopslag nauwelijks gevaarlijker dan CO2-opslag. Maar... dat zijn oplossingen die op de tekentafel liggen en vóór 2030 niet realiseerbaar lijken, tot die tijd is er dus geen rol voor kernenergie weggelegd. Maar Samsom geeft daarmee wel de ‘strikte voorwaarden’ aan waaronder kernenergie aanvaardbaar zou zijn.

 

Forumdiscussie

Bestuurslid Shaniel Tewarie leidt de forumdiscussie. De heer Ferguson van Pugwash stelt de eerste vraag. Het opslaan van kernafval in diepe onderzeese troggen van 5-7 km. diep: als dat een veilige opslagplaats is, wordt kernenergie dan een optie?

Bob van der Zwaan: Het is te overwegen, maar het is een heel dure methode waarbij het de vraag blijft of het veilig is en niet in de magma zakt. Er zal zeker nog veel vooronderzoek gedaan moeten worden.

Jan Gevers: Het radioactieve afval produceert warmte. In een afgesloten ruimte hoopt die warmte zich op, waardoor lokaal zeer hoge temperaturen kunnen ontstaan die zelfs tot nieuwe (radioactieve) vulkanen kunnen leiden.

Aan de gezichten van alle inleiders meende ik te bespeuren dat ze daaraan zelf nog niet hadden gedacht...

 

Herman Spanjaard: Hoe krijg je een onderwerp als kernwapens op de politieke agenda?

Diederik Samsom: Niet door de gekunstelde connectie tussen kernwapens en kernenergie. Die is er niet. Je moet die beslist gescheiden voeren en op het moment dat ze actueel zijn. Probeer jezelf zichtbaar te maken, daar ligt de sleutel tot succes.

 

Leo van Bergen: Over het probleem Iran, de SP wil dat diplomatiek aanpakken totdat er een smoking gun gevonden is. Maar als dat zo is, is de SP dan bereid tot militair ingrijpen? Of ben je dan te laat?

Krista van Velzen: Dan zou je toch eerst moeten kijken hoe de situatie op dat moment is.

Samsom: Ingrijpen bij een smoking gun? Dan heeft Israël allang op de rode knop gedrukt.

 

Henk van de Keur: Er wordt als alternatief voor plutonium wel eens gesproken over thorium. Is daar iets over te zeggen? Het zou het afval-

en proliferatieprobleem kunnen oplossen.

Bob: Thorium is moeilijk te splijten, het is twijfelachtig of het als alternatief kan dienen.

Samsom: Ik heb nog nooit een ‘thoriumlobbyist’ op bezoek gehad, dus een reële optie zal het zeker nog niet zijn. Dan kom je ook op het ‘voordeel’ van kernenergie, in de bestaande vorm is het een ‘betaalbare’ vorm van energie. Als je overgaat op de thoriumvariant wordt het weer een onbetaalbaar alternatief. Verder ontwikkelen van zonne-energie bijvoorbeeld is dan weer een stuk aantrekkelijker.

Jan Gevers: Er zijn tal van Europese landen die géén kernenergie hebben. Hoe komt dat? Neem nou Denemarken, een land met 30% windenergie. Duitsland een land met 20% kernenergie, maar het probeert ervan af te komen. Oostenrijk, géén kernenergie. Waarom geen zonnecellen in plaats van dakpannen? Waarom zoveel investeren in kernenergie?

Bob van der Zwaan: Het zou fantastisch zijn als in 2050 iedereen zonnecellen had, maar nu is het simpelweg een te duur alternatief. Kernenergie is niet zo erg duur, behalve de onderzoekskant.

Rianne Teule: Wat niet in de prijs van kernenergie zit, is het risico van een ongeluk. Als dat gebeurt, zoals in Tsjernobyl, zit je met torenhoge kosten. Ook de geraamde kosten voor opslag van afval zijn gemaakt volgens de huidige inschattingen. Hoe een en ander in de toekomst evolueert is de vraag.

 

Ward Kusters: Waarom wordt er niet over dosissen gesproken? Voor artsen, vertrouwd met X-stralen en medicatie, is dat vreemd. Alles is radioactief; de Ardennen zijn het meer dan de Noordzee. In sommige landstreken nog hoger. Er moet een dosis zijn die veilig is.

Rianne Teule: Normen van ICRP60 zijn van toepassing.

 

Ward:  Hebben wij westerlingen het recht landen als China kernenergie te ontzeggen? Miljoenen Chinezen lijden aan fluorose, een ernstige intoxicatie, veroorzaakt door steenkool in slecht geluchte woningen. Indien nucleaire energie zelfs maar een deel van deze mensen kon helpen dan zouden al vele duizenden geholpen zijn. Het verzet tegen kernenergie doet denken aan het verzet tegen DDT bij de malariapreventie. Ook dat heeft vele extra zieken en doden gekost.

Diederik Samsom: Het probleem van het gebruik van steenkool moet op een andere manier opgelost worden, namelijk door steenkoolvergassing.

 

Herman Spanjaard: Met betrekking tot kernenergie zijn er vele bezwaren te formuleren. Wij hebben in Nederland ervaring met water en wind waarom niet massaal gekozen voor deze duurzame alternatieven?

Krista: Dat is een punt, politiek is nu eenmaal een geval apart. Het gaat hier bovenal om politieke keuzes. De Denen kozen er 30 jaar geleden voor om geen kernenergie te nemen, daarom is windenergie daar nu zo sterk ontwikkeld. Zulke ontwikkelingen brengen in het begin hoge kosten met zich mee maar als je kijkt naar het profijt wat het vergassen van kolen, met veel minder CO2 uitstoot tot ge-volg, heeft, boven de oude bestaande centrales, dan verdient zoiets zichzelf toch terug. Politieke keuzes dus, ook wat betreft energiebesparing, bij zo'n beleid horen stappen gezet te worden die dit stimuleren.

 

En zo kwam een eind aan een boeiende middag die onze blik op kernenergie en het energievraagstuk in haar algemeenheid zonder meer verruimd  heeft. Relatie met kernwapens is helder, als een regime kwaad wil dan is het proliferatiegevaar intrinsiek verbonden aan de verspreiding van kernenergie. Maar al met al draait het om politieke beslissingen. Wil de NVMP invloed op die processen uitoefenen dan zullen we daar onze stem moeten laten horen.