Propaganda in een wereld vol communicatiemogelijkheden

Desinformatie, wat doen we er tegen?

 

Jef De Loof

Desinformatie door leugens

De manier waarop de VS en Groot-Brittannië de huidige oorlog in Irak hebben aangepraat, de informatie die ze doorgaven om hun militair optreden te verantwoorden, heeft ons nog eens geconfronteerd met een propagandamethode die we in ontwikkelde landen met hun vele informatiebronnen, met hun vrij kritische burgers, niet meer voor mogelijk hielden.

Propaganda gesteund op leugens, op opzettelijke verdraaiing van feiten, was tot diep in de tweede helft van de vorige eeuw nog schering en inslag. Zeker in landen met een dictatoriaal regime, met directe controle van de media door absolute heersers, door eenheidspartijen of fundamentalistisch geïnterpreteerde godsdiensten. Je had er maar één waarheid, de eigen waarheid. De heersende partij bracht er niet alleen haar eigen interpretatie, haar eigen voorstelling van de feiten, maar creëerde desgewenst de nodige feiten.

 

Maar ook in democratische landen, het democratische element is tot de dag van vandaag gewoonlijk formeel en beperkt tot minder belangrijke thema’s, stond, als het er op aankwam, het eigen gelijk vast en was de tegenstrever altijd de slechte. Geschiedenislessen in het onderwijs tonen het duidelijk aan: de feiten werden aangepast en patriottisch geïnterpreteerd. Van eigen volk, van eigen bewind, zeker van de eigen monarchie, werd nooit enig kwaad gesignaleerd. Even dachten we bij het einde van de Koude Oorlog dat in onze democratieën door de grotere transparantie als gevolg van de enorme toename van informatie vanuit vele bronnen, grove leugens niet meer mogelijk zouden zijn, dat de feitelijke waarheid de basis zou worden van politieke standpunten en beslissingen. De jongste Iraakse oorlog bewijst echter dat men er nog altijd in slaagt feiten grondig te vervalsen. Positief is anderzijds dat we dankzij de snel toenemende communicatiemogelijkheden er stilaan beter in slagen het oude gezegde ‘al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel’ in realiteit om te zetten. We moeten enkel nog leren er- voor te zorgen dat die rechtzetting van leugens voldoende aandacht krijgt en niet op een onopvallend plaatsje wordt vermeld.

 

Desinformatie door eenzijdige interpretatie

Veel subtieler en dan ook moeilijker te weerleggen is desinformatie gebaseerd op een eenzijdige presentatie en interpretatie van feiten. ‘De’ waarheid bestaat niet, maar heeft vele facetten. Twee partijen kunnen eenzelfde feit verschillend interpreteren door verschillende klemtonen te leggen. Vooral gevoelens van haat of wraak kleuren de feitelijke achtergrond. Je merkt het al aan de manier waarop men mensen of een situatie benoemt. Om bij Irak te blijven, de grote meerderheid van de Irakezen zien de Amerikanen als bezetters, het Amerikaanse leger noemt zich bevrijders. In een burgeroorlog zijn de opstandelingen voor de een terroristen en misdadigers, voor de ander verzetshelden. Persoonlijke of groepsachtergrond, opvoeding en indoctrinatie, vroegere ervaringen, de algemeen menselijke neiging persoonlijke belevenissen te overschatten en te veralgemenen, bepalen de manier waarop men de feiten inschat en dikwijls eenzijdig benadert. Angst voor mogelijke gevolgen, sympathie voor bepaalde personen zijn ook belangrijke factoren, die niets met het probleem zelf te maken hebben, maar dikwijls een stellingname bepalen. Zeker als die angst tot paranoia ontaardt of de sympathie extreem wordt. Tal van historische voorbeelden tonen dit aan. Leugens over feiten kun je ontmaskeren, dikwijls als leugen bewijzen. Interpretaties kun je overdreven, scheefgetrokken, eenzijdig noemen. Je kunt er andere interpretaties tegenover plaatsen, het onderwerp verder uitdiepen, over het gevaar van de beperkte visie discussiëren, maar je kunt meestal niet bewijzen dat een bepaald aspect geen deel uitmaakt van het probleem. Te veel wordt gesimplificeerd en gespeeld op de gevoeligheden van lezers, toehoorders en van kijkers.

 

Desinformatie door toenemende sensatiezucht

Concurrentie tussen de media is er de oorzaak van dat vooral sensationele gebeurtenissen, sprekende foto’s, geweld en aandachttrekkende faits divers een plaats in de media krijgen. Duiding en algemene beschouwingen krijgen minder aandacht, waardoor een vertekend beeld ontstaat en manipulatie gemakkelijker wordt. Sport-evenementen, ongevallen en gewelddaden, worden breed uitgesmeerd en leiden als moderne ‘brood en spelen’- cultus de aandacht af van meer belangrijke ontwikkelingen in de maatschappij. Vooral in de Verenigde Staten is deze evolutie in de media duidelijk. Plaatselijk nieuws en sportprestaties maken er het overgrote deel uit van het medianieuws. Voor meer inzicht in maatschappelijke evoluties in hun land, laat staan in de rest van de wereld, is er geen tijd, ook geen interesse, beweren de programmamakers. Het onderwijs dat de interesse zou moeten aanbrengen, laat het op dit gebied afweten. Nefast voor een bevolking die op die manier haar kritische zin verliest en rijp gemaakt wordt om in te gaan op de verlokkingen van een sluwe rattenvanger.

 

Ook in Europa zien we dit gevaar toenemen en raken we in toenemende mate vastgekluisterd aan het enorme aanbod van brood, spelen en spektakel. Een zaak Dutroux krijgt veel meer aandacht dan de inhoud van een Europese grondwet, die bepalend zal zijn voor de socio-culturele ontwikkeling van het ‘nieuwe’ Europa. Aan de vorming van een Europees leger wordt naarstig gewerkt. De opdracht, de taak van dit leger, een uitermate belangrijk gegeven voor onze relaties met de rest van de wereld in de toekomst, krijgt in de media minder aandacht dan een wisseling van trainer in de eerste voetbalklasse. Zal Europa een leger vormen met een taak die beperkt blijft tot het zich verdedigen tegen eventuele gewapende aanvallen van buitenaf en het vermijden van binnen-Europese conflicten? Een klein leger dus. Of voorziet men een leger dat zal instaan voor de wereldorde en overal buiten Europa inzetbaar is als het meent dat de eigen belangen dit vereisen? Hierover niet nadenken, niet discussiëren, is meer dan een onschuldig laisser faire, laisser passer. Je ziet er een bewuste taktiek in van mensen die dromen van een machtig, overal inzetbaar leger en denken dat, als je eerst maar zorgt voor de infrastructuur, achteraf automatisch taken te vinden zullen zijn.

 

Op alle terreinen vervormtsensatiezucht de informatie

Je zou het niet direct verwachten, maar ook op het terrein van de gezondheidszorg zijn sensatiezucht en het halen van de pers misleidend. Ik heb al vele jaren de prevalentie van acute luchtweginfectieziekten geregistreerd en hierover gepubliceerd. Af en toe gebeurt het dat een journalist me opbelt en vraagt of het juist is dat het aantal griepgevallen sterk is toegenomen en er kans is op een ernstige griepepidemie. Als je dan antwoordt dat alles nog ligt binnen de normale seizoensvariaties, dan merk je de ontgoocheling van de groot nieuws verwachtende journalist. Zelfs onze wetenschappers zijn niet ongevoelig voor de kick van het belangrijk nieuws brengen. Al twee opeenvolgende jaren voorspelt het hoofd van het Belgisch registratienet van acute luchtweginfecties rond het einde van het jaar de komst van een ernstige griepepidemie aan de hand van licht oplopende cijfers, op een moment dat de registrerende huisartsen al vaststellen dat de curve haar hoogtepunt bereikt heeft. Het graag als eerste brengen van sensationeel nieuws knaagt aan de wetenschappelijke nauwkeurigheid.

 

Ook organisaties als de Wereld Gezondheids Organisatie zijn niet vrij te pleiten van sensatiezucht. De WGO heeft in heel de wereld paniek gezaaid in verband met het SARS-virus. Nu was het wel nodig snel in te grijpen om uitbreiding van deze ziekte, die veel meer slachtoffers maakt dan een gewone griepepidemie, te voorkomen en heeft de WGO hierbij goed werk geleverd. Maar de media hebben zo alarmerend gereageerd dat de algemene angstpsychose die hierbij verwekt werd niet in verhouding was tot het reële gevaar. Eenzelfde sensatie zien we rond het sinds meerdere jaren af en toe opduikende Ebolavirus in Afrika. Een zeer besmettelijk en dodelijk virus, maar men slaagt er telkens in het uitbreken van de epidemie te beperken tot een klein gebied en een beperkt aantal slachtoffers. En dan zie je dat aan de andere kant de media in verhouding te weinig aandacht hebben voor de ongelooflijk moorddadige aidsverspreiding in Afrika. Af en toe wordt het nog wel vermeld, maar het is geen echt nieuws meer. Wat haast nooit in het nieuws komt zijn de hoge sterftecijfers als gevolg van gewone kinderziekten in Afrika, waarvoor onder meer honger en gebrek aan weerstand verantwoordelijk zijn. Ook bij het uitbreken van een vogelpestepidemie in Azië werd onlangs sensationeel gereageerd en gewezen op mogelijke gevaren voor de mens. Berichten over theoretische kansen op genetische wijziging van het griepvirus in combinatie met het vogelpestvirus deden de ronde. Vogelpest heeft wel zeer ernstige economische gevolgen omdat pluimvee massaal afgeslacht moet worden, maar het gevaar voor de mens is miniem. In totaal zijn minder dan 20 mensen door die virusziekte gestorven. In het algemeen stellen we vast dat er naast desinformatie om economische en promotionele redenen op alle terreinen heel wat desinformatie bestaat omdat de zucht naar sensatie overheerst.

 

Besluit

Door toename van de communicatiemogelijkheden wordt desinformatie door vervalsing van de feiten moeilijker en komt de waarheid meer en meer aan het licht. Eenzijdige interpretatie van de feiten blijft echter mogelijk en wordt systematisch toegepast om de juiste toedracht te verdraaien. Alleen het ontwikkelen van de kritische zin en van de belangstelling voor algemene probleembenadering kan deze desinformatie tegengaan. De schoolse en naschoolse opvoeding zou hier veel meer aandacht moeten aan besteden.