Het begin:  Wroclaw - Parijs - Stockholm

Geschiedenis Nederlandse Vredesraad als

onderdeel internationale beweging*

 

Toen bleek dat de oorlog tegen Irak dit voorjaar in vele landen op verzet stuitte (20 miljoen demonstranten), dacht ik terug aan de massale internationale vredesbeweging die vanaf 1949 tot heden bestaat en ook in Nederland weerklank vond (vanaf 1949 tot 1969). Omdat deze beweging voor vrede hier lang geleden plaats vond en vele jongeren er waarschijnlijk nooit van gehoord hebben, volgt hieronder een beschrijving van deze wereldwijde organisatie.Wellicht valt er van informatie uit die tijd nog iets te leren, bijvoorbeeld over de vraag hoe te verklaren, dat er vergeleken met toen thans zo weinig verzet is tegen de huidige situatie op kernwapengebied. Volgens IAEA (Internationaal Atoom Energie Bureau) te Wenen is deze situatie namelijk zeer gevaarlijk.

 

Al kort na de Tweede Wereldoorlog (het was september 1945) bleek dat volgens de Nederlandse regering en het toen ingestelde Militaire Gezag de Sovjet-Unie en de communisten nu de grootste vijanden waren, die volop bestreden moesten worden. Dat kwam in die tijd bijvoorbeeld al dadelijk tot uiting bij de samenstelling van zuiveringscommissies, die een oordeel moesten geven over het gedrag tijdens de bezetting van werknemers van een bepaalde soort dienst. Bij een gedrag ten gunste van de bezetter zou dit tot ontslag uit hun werk kunnen leiden. Zo maakte ik mee dat in een middelgrote stad een zuiveringscommissie voor het onderwijs werd ingesteld zonder enige inspraak van de belanghebbenden. Er bleek een nazi-gezinde onderwijskracht in te zijn benoemd! Er is daarna een handtekeningactie gevoerd onder het personeel van alle scholen in die stad waarbij aan het Militair Gezag gevraagd werd op democratische wijze (d.w.z. via afvaardiging van elke school) een andere zuiveringscommissie te kiezen. Maar dat ging niet door. Deze anti-democratische houding van de overheid zette zich voort en was overal in ons land aanwezig. Maar hadden we in de afgelopen tijd juist niet gestreden voor herstel van de democratie? Er kwam kort na de oorlog wel een tegenbeweging op gang, waarbij allerlei verbanden tot stand werden gebracht. In de meeste gevallen ging het om verzet tegen het gemis aan inspraak van de bevolking. Zo richtten Jan en Annie Romein met mensen uit het verzet ook een groep op met dit zelfde doel: bevordering van een democratisch beleid. De propaganda tegen het sovjetbewind werd echter geleidelijk hoe langer hoe vijandiger getint en leidde tot de Koude 0orlog, waarbij ook ideeën over het zogenaamde ‘IJzeren Gordijn’ werden gepropageerd. Communisten werden geweerd uit overheidsbanen.

 

Wroclaw

Er ontstond een uitgebreide vredesbeweging nadat in september 1948 in de Poolse stad Wroclaw een bijeenkomst van voornamelijk intellectuelen en kunstenaars uit geheel Europa werd gehouden. Vele deelnemers hadden vóór de oorlog al actie gevoerd in een Europese vredesbeweging die in 1932 een internationaal congres in Amsterdam hield. Er bestond in die tijd bovendien een antifascistische beweging, die een congres organiseerde in Parijs in het jaar 1933 in de zaal Pleyel. Deze beide organisaties gingen daarna samen onder de naam ‘Beweging Amsterdam-Pleyel’. In Wroclaw werd gesproken over de zorgwekkende internationale situatie ten gevolge van de vijandelijke plannen tegen de Sovjet-Unie en werd overlegd over maatregelen. Dit had tot gevolg dat er van 20 tot en met 25 april 1949 na voorbereiding in de deelnemende landen het Wereld-

vredescongres te Parijs werd gehouden. Dit had wat de samenstelling betreft een veel bredere basis dan in Wroclaw het geval was geweest. Er waren hier 644 arbeiders, 37 boeren, 316 mensen met een vrij beroep,

49 industriëlen en 719 intellectuelen, waaronder kunstenaars, journalisten, wetenschappers, artsen, parlementsleden en geestelijken aanwezig. Er waren 72 landen met in totaal 600 miljoen inwoners vertegenwoordigd, die 2005 afgevaardigden en een groot aantal sympathisanten hadden gestuurd. De leiding van dit Wereldvredescongres berustte bij professor Frédéric Joliot-Curie, bekend Frans atoomgeleerde. Andere Franse deelnemers waren Picasso, Abbé Boulier, Vercors, schrijver, en Yves Farge, oud-minister. Amerika was vertegenwoordigd door onder andere Howard Fast, schrijver, Paul Robeson, zanger, en bisschop A.W.Multon. Uit Engeland was er onder andere Hewlett Johnson, deken van Canterbury (schrijver van het bekende boek ‘De mensheid wordt volwassen’) en de Labourafgevaardigden K. Ziliacus en D.N. Pritt. En uit de Sovjet-Unie waren onder andere de auteurs Wanda Wassilevska en Ilja Ehrenburg aanwezig en ook Nicolaas, metropoliet van Moskou. Uit ons land waren onder andere Marcus Bakker, tweede kamerlid van de CPN en mevrouw Lips-Odinot, vertegenwoordigster van de Nederlandse Vrouwenbeweging bij dit congres. Er is na afloop van het Wereldvredescongres een Vredeskrant uitgegeven, waarin de officiele slotverklaring, het Manifest, d.d. 23 April 1949 is gepubliceerd. Bovendien is in deze krant een verklaring van 14 geestelijken, vertegenwoordigend 7 godsdiensten uit het Westen, opgenomen. Enkele passages uit dat Manifest: Allereerst wordt genoemd ‘het verschrikkelijke gevaar, dat vier jaar na de wereldtragedie de wereld bedreigt’. En ‘De volkeren worden in een gevaarlijke bewapeningswedloop gestort, waarbij de wetenschap aan zijn bestemming onttrokken wordt en dienstbaar gemaakt voor oorlogsdoeleinden’. Men verzet zich ook tegen het vormen van militaire blokken en verdedigt het Handvest van de VN.

 

De groep van vertegenwoordigers van de kerken schrijft dat door de propaganda de Christen wordt opgeroepen tot het goedkeuren van een kruistocht tegen de Sovjet-Unie. Dit zou een misdaad tegen de mensheid betekenen. Tevens noemt men het atoomwapen een misdadig wapen, terwijl andere soorten bombardementen, zoals met brandbommen (Coventry, Rotterdam, Hamburg en Dresden), eveneens als misdadig worden bestempeld. Zij wijzen daarna op de geschiedenis van de kruistochten, waarbij men meende de Islam en het Byzantijnse Rijk te kunnen overwinnen, waardoor de verdeeldheid tussen Christenen onderling en ten opzichte van de Islam bijna onoverbrugbaar gemaakt is. De geestelijk leiders vinden het hun plicht partij te kiezen vóór de Verenigde Naties en tegen de regeringen, die zich daarvan afwenden, wat ook betekent dat het Atlantische Pact (bondgenootschap tussen West Europa, Canada en Amerika in 1949 gesloten en bedoeld voor gezamenlijk militair optreden) door hen veroordeeld wordt. Op dit Congres in Parijs werd een wereldvredescomité  benoemd, dat uit 140 leden bestond met als doelstelling de actie voor vrede voort te zetten. Hiervoor was het nodig een verband tussen de verschillende comités op internationaal, nationaal en plaatselijk niveau tot stand te brengen. Voorzitter van het Wereldvredescomité was weer professor Joliot-Curie. In datzelfde jaar werd in Amsterdam op 2 oktober de Wereldvredesdag gevierd met 70.000 deelnemers. Enkele maanden later werd een Vredescongres gehouden, waaraan een manifestatie met 5000 mensen vooraf ging. Dit was op 11 december 1949 en vond eveneens te Amsterdam plaats. Op dit congres waren ook vertegenwoordigers van buitenlanse vredesbewegingen aanwezig, zoals van de Franse Progressieve Christenen, waarvan oud minister d’Astier de Vigelie aanwezig was. Ook was er de weduwe van de Tsjechische (door de Duitsers gefusilleerde) verzetsheld Julius Fucik en verder een brede vertegenwoordiging van wetenschap, vakbeweging en kunst uit de Sovjet-Unie.

 

Het volgende vredesprogramma werd in de oproep aan de Nederlandse bevolking aangenomen:

Om een zelfstandige, van geen buitenlandse machten afhankelijke Nederlandse vredespolitiek te voeren in het belang van ons volk en van de mensheid in haar geheel, werd tot de volgende actiepunten besloten:

* Nederland moet uit het Atlantisch Pact treden;

* de betrekkingen tot Oost-Europa en China dienen verbeterd;

* alle strijdkrachten moeten uit Indonesië teruggetrokken worden;

* oorlogsuitgaven dienen te worden teruggebracht;

* via de Verenigde Naties dienen atoombommen vernietigd te worden,  de bewapening verminderd en fascistische en militaire krachten uitgeschakeld te worden.

De secretaris van het Nederlandse Vredescomité Haakon Stotijn sprak in zijn slotwoord de volgende behartenswaardige woorden: “Er is geen katholieke, geen protestantse, geen communistische of socialistische vrede; de vrede is één en ondeelbaar van alle mensen en voor alle mensen.”

 

Oproep van Stockholm

De actie tegen kernwapens werd de eerste internationale actie waartoe het besloot en wel op haar vergadering van maart 1950 in Stockholm. Zoals bekend was in die periode Amerika het enige land dat over atoomwapens beschikte en wel in verschillende vormen (de Sovjet-Unie was bezig met het ontwikkelen hiervan, wat in 1953 gelukte waardoor deze staat toen ook een waterstofbom kon maken).

De Amerikaanse regering onder leiding van Truman hing de containment-doctrine aan, die ervanuitging dat de Sovjet-Unie overal ter wereld een bedreiging vormde die ingedamd moest worden. Nederland sloot zich in 1949 bij de Noord-Atlantische Verdrags Organisatie (NAVO) aan, was daardoor nauw bij Amerika en andere Westerse landen betrokken en hechtte zelfs later, in december 1950, haar goedkeuring aan deelneming van de Duitse legermacht aan de NAVO.

 

De oproep, die genoemd werd naar de plaats waar de besluitvorming tot actie tegen atoomwapens had plaats gevonden, luidde als volgt:

* wij eisen het onvoorwaardelijk verbod van het atoomwapen, het wapen tot intimidatie en massa-uitroeiing van de mensheid;

* wij eisen instelling van een afdoende internationale controle op de uitvoering van dit besluit;

* wij zijn van oordeel, dat de regering, die als eerste het atoomwapen tegen enig land gebruikt, een misdaad tegen de mensheid begaat en als oorlogsmisdadiger moet worden behandeld;

* wij doen een beroep op alle mensen van goeden wille over de gehele wereld om deze oproep te ondersteunen.

 

Dit is dus een appèl speciaal gericht tegen atoombewapening, en niet tegen andere in die tijd spelende ernstige bedreigingen door landen of militaire verbanden. Over de gehele wereld werden 500 miljoen handtekeningen verzameld, in Nederland was dat aantal 600.000 (op een bevolking van 10 miljoen). Opmerkelijk was dat in ons land de grootscheepse handtekenactie werd voorafgegegaan door een referendum in een aantal bedrijven en straten. Het resultaat maakte indruk op de bezitters van de atoombom, wat bleek uit een uitspraak van een woordvoerder van de Amerikaanse regering dat de atoombom in Korea niet gebruikt zou worden. Dit in tegenstelling tot de ideeën van generaal Mac Arthur, die dat wel van plan zou zijn geweest en daarom werd afgezet.