Ruzies luchten soms op

Ingrijpen in oorlog niet altijd goed

 

 

Door: Jannes Mulder

 

Ruzies luchten soms op en een enkele keer moet je voetbalsupporters niet verhinderen elkaar af te tuigen. Geef ruzie en geweld een kans als praten niet meer helpt. Was het beter geweest als de VN zich met de IRA had bemoeid? Moet de Veiligheidsraad Bush in Irak zijn gang laten gaan? Als tegenwoordig een oorlog uitbreekt, is actie dan nog zinvol? Ik twijfel en nodig de lezer uit mee te denken.

 

Wie het weet mag het zeggen

Andere voorbeelden: de oorlog tussen Israël en Palestina. Demonstreren tegen Sharon’s recht van de sterkste of het conflict ‘gewoon’ laten uitrazen? Uiteindelijk zullen de Joodse nederzettingen onhoudbaar blijken en zal duurzame vrede er heus wel komen. De oorlog in Kosovo: is de door de VN bereikte toestand vreedzamer dan de uiteindelijke vrede indien de oorlog een kans had gekregen? De nu bereikte situatie in Burundi: had de internationale gemeenschap veel eerder in de oorlog van Hutu’s en Tutsi’s tussenbeide moeten komen of juist helemaal niet? Hoeveel méér geweld is nodig voordat een hedendaags conflict is doodgebloed? India en Pakistan stonden onlangs klaar elkaar met kernwapens te bestoken. Zou een grensoorlog zonder inmenging van buitenaf duurzame vrede in Kashmir kunnen brengen? Binnenkort Irak, kan deze oorlog uiteindelijk meer vrede op aarde brengen? Een aanval op Sadam zou een lont in een kruidvat kunnen zijn. Zo’n kettingreactie in het Midden-Oosten brengt Bush in problemen. We weten het niet, maar het is denkbaar dat de diverse bevolkingsgroepen bij escalatie nu op den duur beter af zullen zijn.

 

Over oorlogen

De Amerikanen hielpen militair WO II tot een goed einde brengen.

Anders dan regelrechte militaire steun aan één der partijen, beoogt een interventie van de VN een direct staakt-het-vuren. Een VN-vredesoperatie wil de brandhaard beheersen, blussen zo mogelijk. Tussen een traditionele oorlog zoals WO II en grootschalige gewapende conflicten van de laatste jaren bestaan belangrijke verschillen.

Ik noem de volgende: a) traditioneel tussen staten, nu meer binnen staten; b) traditioneel met begin en eind, nu steeds vaker sluimerend en af en toe oplaaiend; c) indertijd met heldere politieke en militaire verantwoordelijkheden, nu vaak met warlords en

d) eertijds militairen tegen militairen, nu gaat het om vrijheidstrijders en/of terroristen.

 

Sinds 11 september is de context waarin gewapende conflicten plaatsvinden veranderd. Er is sprake van neo-imperialisme bestaande uit de volgende elementen: a) in militair opzicht bestaat er een - ook door Rusland erkende - eenpolige wereld; b) die unilateraal ten strijde wil trekken tegen diverse vaag omschreven krijgsheren; c) de Amerikaanse nucleaire afschrikking werkt aantoonbaar niet meer; d) de internationale rechtsorde staat duidelijk op de tocht en

e) preventief toeslaan lijkt voor Bush een serieuze optie.

 

Tweesprong

De bevolking van de VS én het Westen staan voor een tweesprong: kiezen vóór de aanval van Bush of kiezen voor een serieus zelfonderzoek over de vraag ‘Hoe verder?’. Anders geformuleerd: óf doormodderen met de bestrijding van terroristen onder dekking van de VN óf principieel kiezen voor duurzaamheid, armoede-bestrijding en rechtvaardige verdeling van grondstoffen met alle ingrijpende consequenties van dien voor de rijke landen (Johannesburg). Ik maak onderscheid tussen de regering en de bevolking van de VS, want de regering Bush lijkt machtig maar macht is niet identiek aan militaire macht. Naast militaire macht - en de Ameri-kaanse hegemonie op het militaire vlak is evident - gaat het ook om economische macht van bijvoorbeeld de EU en om sociaal-culturele macht van bijvoorbeeld het Midden-Oosten en Azië. Let ook op het verschil tussen macht en gezag. De wereld bestaat uit méér dan de vraag of er ergens vrede op aarde moet komen.

 

Ingrijpen niet altijd doelmatig

Na WO II hebben oorlogen opnieuw veel ellende gebracht. Maar oorlogen kunnen ook conflicten oplossen waarbij verliezers met het eindresultaat ‘vrede’ hebben. Beide partijen raken uitgeput en een onderhandelde overgave wordt aantrekkelijker dan doorvechten. De Koude Oorlog beïnvloedde veel van deze oorlogen en ondertussen intervenieerde de VN in 1948 in de oorlog tussen Arabië en Israël tot recent in de Balkanoorlog.

 

Hoe vaak was echter de door de VN bereikte wapenstilstand niet een feitelijke verlenging van de oorlogssituatie? Het vuur werd vroegtijdig gedoofd maar het conflict smeulde verder. Het blussen van de brandhaard door de VN ging bovendien meer dan eens met hypocrisie gepaard (vliegtuigen veilig op extreem grote hoogte, geen landtroepen vanwege de mogelijke body bags en nauwelijks arrestaties van verdachten van het Internationaal Strafhof). De strijdende partijen in de ‘niet-uitgevochten oorlog’ herschikten zich om herbewapend het conflict verkapt door te zetten. De internationaal, extern opgelegde wapenstilstand onderbrak bij wijze van spreken het natuurlijke beloop van een regionale oorlog.

 

Waarom wil de internationale gemeenschap zich met hedendaagse oorlogen en conflicten inlaten? Als de wereldgemeenschap vredelievend is, zijn er zinvollere interventies denkbaar (UNESCO etc). Waarom laten we sommige oorlogen niet een natuurlijk einde bereiken? Ingrijpen om erger te voorkomen klinkt mooi, maar werkt het ook zo? Ik wijs op de analogie van een handgemeen tussen kinderen, een ruzie tussen volwassenen, een veldslag tussen supporters, een afrekening in de onderwereld. Vroegtijdig ingrijpen - ook in een oorlog - is niet altijd goed, kan ook contraproductief zijn. En ‘zinloos geweld’ dan? Ik denk niet dat er

‘zinloze oorlogen’ bestaan.

 

Mijn ‘niet-pluis gevoel’

Ieder zinnig mens is voor vrede. Mijn behoefte aan een staakt-het-vuren ver weg heeft ook met mijn illusie te maken dat ik daarmee van weerzinwekkende beelden in de media afkom. Beelden van afslachtingen én vooral beelden van vluchtelingen. De tv-beelden schokken. Mijn mentale knop uitzetten lukt nauwelijks meer omdat de beelden van oorlog ook voortdurend verwijzen naar de oorzaak van oorlog en geweld, naar de extreme kloof tussen arm en rijk.

Mediagenieke wereldconflicten vergroten mijn ‘niet-pluis gevoel’. Wat is dat ‘niet-pluis gevoel’? De tv-beelden tonen de sensationele top van een ijsberg bestaande uit alle oorlogen en gewapende conflicten bij elkaar. Niet het hartverscheurende oorlogsleed maar de onzichtbare slachtoffers van structurele armoede zou gevolgen voor mijn gedrag moeten hebben.

Dit knaagt aan mijn geweten. Er lijkt een taboe te bestaan op de morele dilemma’s van bestrijding van oorlog en werkelijk iets doen aan armoede.

 

De publieke opwinding over verre oorlogen en VN-vredesmissies enerzijds en de gelatenheid en het gebrek aan internationale daadkracht iets aan hun extreme armoede te doen anderzijds, klopt niet. Het is niet pluis, maar existentiële vragen stellen over het waarom, lijkt taboe. ‘Verbeter

de wereld en begin met jezelf’, hoe doe je dat? Er bestaat een verstikkend taboe over hoe concreet met onze rijkdom om te gaan, vergelijkbaar met het (nu doorbrekende?) taboe van de multiculturele Nederlandse samenleving: we combineerden tolerantie met een NIMBY-mentaliteit en zagen Marokkaanse boefjes juichen op 11 september. Ik beschouw de VN op het terrein van oorlogen als window dressing, als schaamlap. Humanitaire steunoperaties, vredesmissies, VN-wapeninspecteurs, alles lijkt beter dan oorlog. Oorlog maakt niet altijd meer kapot dan je lief is. Waar armoede heerst, heerst leed dat vaak verergerd wordt door verwoesting en oorlog. Kofi Annan krijgt iets van Wim Kok en dat kan niet goed gaan. De VN en het Westen moeten kantelen door zich veel meer op sociaal-economische zaken, op armoedebestrijding en onderwijs te concentreren. Ons blijven richten op oorlogen en conflicten wordt steeds meer dweilen met de kraan open, wetende dat het water nooit stopt met stromen. Vredeshandhaving en directe conflictoplossing verdienen een posterioriteit.

 

IPPNW-NL, concentreer je meer op schendingen van mensenrechten in Israël en Palestina en minder op Sharon. Laten we ons bezighouden met onaanvaardbare verschillen in gezondheid op mondiaal niveau en minder met conflicten in Eritrea, Kongo, Oost-Timor of Kosovo om er een paar te noemen. Minder met Bush en Irak, ook al zal het volk daar straks tijdelijk nóg meer lijden.

 

Slot

Oorlogen zijn soms nodig om vrede te bereiken. Ik denk dat we oorlogen (én Bush én Sharon) in de rood aangegeven gebieden op de wereldkaart rechts mogen laten liggen. Ik weet het, je zult er maar wonen. Ik denk dat we veel meer prioriteit moeten geven aan die groene gebieden waar mensen niet sneuvelen maar aan armoede gewoon dood gaan. Kortom, vanuit een public health perspectief mee doen met:

www.nationaalplatformjohannesburg.nl

 

Dank aan:

Albert Jongman van PIOOM@yahoo.com

voor hun kleuren wereldconflictenkaart 2001/2002.

 

Karel Koster die mij wees op

Give War a Chance, E.N. Luttwak, Foreign Affairs 78, 36-44, 1999 en de inbreng tijdens de bijeenkomst van NVMP-Rijnmond van 16-09-’02.

 

De inhoud blijft mijn verantwoordelijkheid.