Diagnose, prognose en therapie

Elf september 2001

 Johan Galtung, Hoogleraar Vredsvraagstukken aan de Universiteit Oslo

1. Diagnose

Politiek wordt, volgens de bekende formule, begrepen in termen van wie doet wat, aan wie, hoe, wanneer, waar, en waarom. Het wat-hoe-wanneer-waar van de aanslag van 11 september in New York en Washington is duidelijk; de voornaamste kwestie lijkt door wie en waarom. Iedere uitspraak over deze aanslag moet rekening houden met de Amerikaanse symbolen die doelwit waren: iemand had blijkbaar iets tegen wat die gebouwen symboliseren. Dat geeft ons een sleutel tot het waarom. Maar wie deed het? Dat is de overheersende, meest gestelde en aansprekende vraag.

 

2. De dominante, geaccepteerde opvatting: 'het terrorisme'

Antwoord: het terrorisme.

Exacter: Al-Kaida.

Nog preciezer: Osama bin Laden.

Het begrip ‘terrorisme’ lijkt twee verschillende betekenissen te hebben: De ene definitie is tactisch: 'terrorisme' is gebaseerd op onvoorspelbaarheid, als tegengesteld aan een gangbare militaire campagne met reguliere troepen en, vooral, conventionele dodings- en vernietigingstechnieken. Het waar is bekend als de frontlinie. En er is het bijkomende terroristische element van het aan wie: onschuldige burgers.

 Er zijn twee subcategorieën: niet-staatsterrorisme en staatsterrorisme; respectievelijk terrorisme van onderop en van bovenaf. De zelfmoordaanslag van 11 september 2001 zal de militaire geschiedenis ingaan als het gebruik van lijnvliegtuigen-met-brandstof als (vliegende) bommen. Terrorisme van onderop is gericht tegen regeringen of staten als persoon of instituut, en natuurlijk om politieke verandering te bewerkstelligen. Klaarblijkelijk zijn de meeste regeringen en de VN als een belangenbehartiger van regeringen tegen terrorisme van onderop, omdat het net als een afscheiding vitale regeringsbelangen schaadt, en het bovendien causa sui is: spelbeheersend.

Staatsterrorisme als militaire strategie gebruikt eveneens verrassing en richt zich op het doden van burgers om een capitulatie af te dwingen. Dit is een hoofdthema in de moderne oorlogvoering, inderdaad gebruikt door de luchtmacht van de VS en Groot Brittanië in hun terreurbombardementen op Duitsland en Japan 1940-1945.

Het gegeven dat terrorisme terrorisme is, of het nu van onderop of van bovenaf komt, leidt niet tot de conclusie dat ze op dezelfde wijze zijn georganiseerd. 'Boven' is doorgaans per definitie hiërarchisch met een verticale, goed beschermde commandoketen. 'Beneden' moet guerrillastrategieën gebruiken met een losse horizontale structuur van kleine cellen die weinig kwetsbaar zijn. Het verbindende element in plaats van de verticale keten, zal een sterk geïnternaliseerde ideologie zijn - met perfecte solidariteit en monomanie.

De context: een oceaan van haat met het vermogen tot spontane creatie van zulke cellen. Bij terrorisme als tactiek staat ook de gedachte van provocatie centraal. Een terroristische aanslag leidt tot een massieve staatsterroristische tegenaanval met als gevolg daarvan een uitbreiding van de oceaan van haat die niet enkel terroristen produceert maar hen ook voedt: lichaam, ziel en geest. Het ‘volk’ zal opstaan, zich en masse verheffen.

De Duitse groep Rote Armee Fraktion (RAF) had deze theorie, net als de Italiaanse Brigate Rosse. Maar zo werkte het niet. Geïsoleerde mensen overschatten te gemakkelijk hun sociale steun.

De andere definitie is ideologisch. 'Terrorisme' wordt gezien als een mentale status, met fundamentalisme als cognitief perspectief en haat als emotionele bron; de mentale status van een boosdoener wiens enige doel het is schade toe te brengen en te verwonden: geweld als doel op zich. De terrorist zit verborgen in het donker, op de loer liggend, overal, zijn tijd afwachtend. De metafoor hiervoor in de abramitische godsdiensten zou Satan zelf zijn, Lucifer, bekend als de leider van de engelen die tegen God rebelleerden. Die metafoor zou een belangrijk archetype zijn in een land als de VS, dat nummer één is in de wereld inzake het geloof in het bestaan van de duivel en dat er weinig moeite mee heeft zichzelf te beschouwen als een instrument van Gods wil.

Fundamentalisme in zijn cognitief-rationele verschijningsvorm heeft drie pijlers:

1.         dualisme: de wereld is in twee kampen verdeeld, afzijdigheid bestaat niet;

2.         manicheïsme: wie niet bij het goede kamp hoort hoort bij het slechte kamp;

3.        armageddon: het kwaad kan slechts  met geweld worden bestreden.

 Op basis van zijn uitspraak “Je staat aan onze kant of aan die van het terrorisme” kan George Bush, en van zijn onderscheid in ‘gelovigen en ongelovigen’ kan Bin Laden - beiden bovendien geweld rechtvaardigend - worden geclassificeerd als fundamentalist. De ‘oorlog tegen terrorisme’ wordt gevoerd tussen streng christelijk (Baptist, Presbyteriaans?) en streng Islamitisch (Wahabbitisch?) fundamentalisme. De over en weer elkaar versterkende dialectiek tussen die twee is duidelijk, namelijk ‘mijn terrorisme is goed, het jouwe is slecht’.

3. De alternatieve opvatting: ‘vergelding en wraak’

Dit redeneerschema wordt in de VS in de marge verwoord, komt veelvuldig onder volken van het Westen voor, en het is vaak zelfs het dominante redeneerschema in de rest van de wereld. Elf september was een wraakneming, mogelijk vooral gemotiveerd door een combinatie van haat, wanhoop en ‘geweld is de enige taal die ze verstaan’. De tweede reden voor omvangrijk politiek geweld, namelijk het uitschakelen van de vijand, veronderstelt een naïviteit die onwaarschijnlijk is bij aanvallers van dit spitsvondige kaliber. Maar de derde reden, tot politieke veranderingen uit te dagen, kan hen voor ogen hebben gestaan, en de vierde reden mogelijk ook, namelijk om vergelding op hun vergelding te provoceren, omvangrijk genoeg om vervolgens tot GROTE wraakneming tegen de VS op te roepen.

 In deze opvatting wordt ‘de andere kant’ (OS: ‘other side’ of mogelijk ‘Osama side’) geconstrueerd als tenminste gedeeltelijk rationeel, met meer redenen en motieven dan enkel kwaad te doen. Onder deze beweegredenen is een heel belangrijke: OS-vergelding voor VS geweld. Dit zou  gedeeltelijk de reden voor wat in de VS gebeurde localiseren in de VS zelf, preciezer: in het structurele geweld dat met het WTC wordt geïdentificeerd en in het directe geweld dat met het Pentagon wordt geïdentificeerd.

De lijst van geweldshandelingen door de VS sinds de Tweede Wereldoorlog - om voor de huidige generatie een relevante scheidslijn te leggen - is overweldigend. Volgens Zoltan Grossman's lijst “Een eeuw militaire VS interventies van Wounded Knee tot Afghanistan’, en William Blum's boek ‘Schurkenstaat; Een Gids tot 's Werelds Enige Supermacht’ hebben er 56 respectievelijk 67 wereldwijde interventies vanaf 1945 plaatsgevonden. In 25 gevallen nam de interventie de vorm aan van bombardementen. Moordaanslagen, al dan niet geslaagd, op leiders met inbegrip van staatshoofden, werden in 35 gevallen ondernomen en hulp bij marteling in 11 landen. Bijzonder fel waren de acties tegen leiders die aanvankelijk met de VS samenwerkten omdat ze een gemeenschappelijk vijand hadden: Pol Pot, Manuel Noriega, Saddam Hoessein, Mohammed Aidid en Osama bin Laden. Blum heeft ook een lijst van 23 landen waar de VS ‘de verkiezingen perverteerden’, en daarbij in een democratisch proces ingrepen. Er is veel naïviteit nodig om te geloven dat dit allemaal zou kunnen gebeuren zonder haat en wraaklust te wekken.

 De VS ziet zichzelf als wereldleider, boven de landen staand, onder - maar wel dicht bij - God. VS-geweld is in deze visie geen vergelding, maar bestraffing van bovenaf; vandaar ook gezien als acceptabel en dus geaccepteerd. Maar de Allah van de Islam staat niet onder God - en capituleert niet maar neemt wraak. De VS zijn op iets gestoten dat ze nooit eerder hebben meegemaakt.

 Dan is er nog het structureel geweld dat veroorzaakt wordt door de snelle wereldwijde expansie van het kapitalistische (gemonetariseerde) marktsysteem. Als gevolg hiervan sterven mensen, waarschijnlijk op dit moment rond de 100.000 per dag, door ondervoeding of slechte voeding, door gebrek aan kleding of onderkomen en gebrek aan medische hulp bij de ziekten die daaruit voortkomen. Tegelijkertijd treedt er een accumulatie van welvaart op aan de top. Veel mensen haten dit. Evenals ten aanzien van de motieven achter de enorme omvang van het directe geweld geldt ook hier: praktisch gesproken is het allemaal verenigbaar met de hypothese dat het directe geweld gepleegd door de VS, openlijk of in het geheim - CIA -, gericht is op al wat kan worden gezien als vijandig ten opzichte van de economische belangen van de VS wereldwijd. We kunnen zonder meer spreken van een militair-industrieel complex en een internationale klassenstrijd tussen en in landen. Vandaag de dag wordt het militair-industriële complex duidelijk gesymboliseerd door Pentagon-World Trade Center.

Als conflictveroorzaker heeft de gruwel van het wereldwijde onrecht de slavernij en het kolonialisme opgevolgd en zal wellicht op dezelfde wijze beëindigd worden, door verandering van bewustzijn en demoralisering aan de top. Is dit een anti-Amerikaanse analyse? Absoluut niet. Maar gericht tegen hegemonistische, op uitbuiting gerichte, buitenlandse politiek vanuit Washington, dat zeker.

 

4. Het handelingsschema volgt uit het redeneerschema

De keuze van het redeneerschema doet ertoe. Redeneerschema's en handelingsschema's beïnvloeden elkaar, het redeneerschema geeft richting aan het handelen, en rationaliseert het handelen.

 Het redeneerschema dat van terrorisme uitgaat, leidt tot twee mogelijke handelingsschema's:

A.        Opsporing en straf, door het hof gevraagde opsporing door de politie; een eerlijk proces.

B.        Opsporen en vernietigen: uni- of multilaterale militaire actie.

Het redeneerschema dat van vergelding uitgaat, leidt ook tot twee mogelijke handelingsschema's:

C.        Vergelding: haat-geweld om terug  te slaan, oog om oog.

D.        Uitweg uit de cyclus van wraakneming: VS en OS veranderen hun  politiek.

 Ik geloof voor 10% in het terrorismevertoog (er zijn enkele kwaadwillende mensen in de wereld) en ik geloof voor 90% in het vergeldingsvertoog (droevig, maar, hoe onverstandig ook, vergelding is een menselijke neiging aangestuurd door fundamentalisme), en heb een voorkeur voor A en D als handelingsschema. De reactie van de VS tot nu toe is een mengsel van B (voorkeur voor militair hof en eerlijk proces) en C (de veronderstelde vijand uitschakelen en pure wraak) met sommige elementen van A (VN legitimatie) en D (nieuwe politiek ten aanzien van Palestina). Er is, blijkt uit opiniepeilingen door Gallup International, onder de wereldbevolking een solide basis voor de Weg van het Recht in plaats van het Recht van de Sterkste, en ook voor een vredesbeweging Noord-Zuid.

Hoe is het mogelijk uit te breken uit de vicieuze cirkel van vergelding en tegenwraakneming? Die vraag moet niet alleen aan de VS gesteld worden maar ook aan OS, wie dat ook moge wezen - en wellicht verandert het antwoord als het geweld van de VS zich nog verder ontwikkelt.

Het uitgangspunt zullen reflecties moeten zijn, niet enkel reflexen, niet zo simpel:

*           Voor de VS: wat hebben wij gedaan  dat ze ons zozeer haten dat ze deden wat ons op 11 september  overkwam?

*           Voor de OS: waarom antwoorden  we zo makkelijk met geweld?

De eerste vraag veronderstelt wat de Zwitserse psycholoog Jean Piaget 'wederkerigheid' noemt, het vermogen om de handeling van de Ander minstens ten dele te zien als door het Zelf veroorzaakt, door het eigen vermogen om in de Ander het goede, of het kwade uit te lokken. Zelfreflectie veronderstelt ook moed.

 Hier zijn zeven signalen die een uitweg uit wraakneming aangeven.

A.        Militair-politiek, tegen direct  geweld.

1.         Bereidheid om Palestina als staat  te erkennen: dit is reeds gebeurd en de VS zou daarvoor geprezen   moeten worden.

2.         Alle militaire VS-aanwezigheid  terugtrekken uit Arabië, onderkennend dat dit een Heilig Land is        voor heel veel moslims, met Mekka en Medina, waarmee in die dictatuur een weg geopend kan worden naar democratie.

3.         De sancties tegen Irak opheffen, met het regiem onderhandelen, en zich verontschuldigen voor de       opmerking van Albright ‘It was worth the price’. Dit is al moeilijker, maar het zou getuigen van echt staatsmanschap.

4.         De uitnodiging van president Khatami aannemen voor een open, publieke dialoog op hoog niveau       tussen VS en Iran, en het Westen/-christendom versus islam in het algemeen.

5.         Handen af van Afghanistan. Dit is ten dele omdat welke Amerikaanse  aanwezigheid ook het argument van een 'verborgen agenda' versterkt  en een anti-VS coalitie verstevigt, ten dele als een signaal van respect. Een VN-vertegenwoordiging op het niveau van een mandaat is een levensvatbaar alternatief.

B.        Economisch-politiek, tegen structureel geweld:

6.         Zones vrij van globalisatie, in streken waar globalisering de dood van mensen veroorzaakt door de     onmogelijkheid om hun basis-behoeften op de markt te kopen.

 Het protocol van Kyoto had al een uitzondering gemaakt voor de Derde Wereld, dus er steekt niets nieuws in het idee van een gedifferentieerde toenadering. Het alternatief zou een Marshallplan zijn voor de arme streken in de regio van de Andes, zwart Afrika en Zuid Azië; het zou de lokale, informele economie versterken met de intentie om in de basisbehoeften van allen te voorzien.

 7.         Verzoening: leren van de Duitse toenadering tot de 18 landen die ze veroverden en de 2 volken die ze trachtten uit te moorden, de Joden  en de Sinti/Roma. Nu heeft Duitsland redelijke relaties tot allen, en     de sleutel daartoe ging boven het aanbieden van verontschuldigingen  en compensaties uit tot het herschrijven van geschiedenisboeken toe.

Dit allemaal samen zou een nieuwe periode in de geschiedenis kunnen inluiden, en het zou zeer weinig kosten in vergelijking met de enorme uitgaven van de handelwijzen B en C. De politieke winst zou mogelijk ook heel groot kunnen zijn. Maar de psychologische kosten zijn tamelijk ontmoedigend.

5. Prognose

Hoe zal dit aflopen? Dat hangt ervan af wat bedoeld wordt met 'dit'? Bedoelen we het kleine plaatje dat redeneerschema A behelst, het 'terrorisme' van 11 september en de strafactie = militaire actie + wraakneming? Of het grote plaatje dat gedekt wordt door redeneerschema B, een cyclus van wraak ingebed in een gemondialiseerde klassenstrijd? Voorlopig zou het antwoord kunnen zijn een VS-overwinning met Bin Laden dood, Al Kaida in Afghanistan vernietigd, en de olie en militaire belangen voor de VS veiliggesteld in Centraal Azië. Maar Bin Laden zou een martelaar kunnen worden,

Al Kaida zou de naam kunnen veranderen en zich hergroeperen - beide processen even wereldwijd als de bedrijven en de luchtmacht van de VS - met een vermenigvuldigingsfactor door een hoger niveau van haat. Strafexpedities kunnen uitschakelen, maar nemen niet de oorzaken weg die terrorisme produceren. Terrorisme heeft geen centraal commando dat kan capituleren. Afghanistan kan zich ook herenigen tegen de VS, zoals sommigen al opperen. Vaak horen we ‘dat de wereld nooit meer hetzelfde zal zijn’. Voor President Bush verloor Amerika zijn onschuld (drie gebouwen ‘verkracht’ door vliegtuigen die in hun schoot werden geramd?). Het is duidelijk, de kwetsbaarheid van de VS en impliciet van het Westen/Japan kwam aan het licht. Dat de vernietigende macht (D) van de VS groter is dan van welke andere kant ook staat buiten kijf, D(VS)>D(OS). Maar de kwetsbaarheid (V) is ook groter. V(VS)>V(OS). Als Kracht = Vernietigingskracht - Kwetsbaarheid, wat voor teken zetten we dan tussen D(VS)-D(OS) en V(VS)-V(OS)? Dat hangt er helemaal vanaf hoe we kwetsbaarheid opvatten.

Kwetsbaarheid, sociaal en menselijk gesproken, kent vele dimensies. Een formule voor de sociale en wereldwijde kwetsbaarheid is de graad van samenhang. Hoe verticaler/gecentraliseerder de samenleving is, hoe afhankelijker van handel, hoe kwetsbaarder. Dit was waarschijnlijk een sleutel in de keuze van het doel van elf september, en het is herhaalbaar. Horizontale verbondenheid is minder kwetsbaar, en ontbreken van verbondenheid betekent onkwetsbaarheid. Er is geen twijfel over waar kernwapens meer impact zouden hebben. 

6. Therapie

We hebben al zeven handelingsmogelijkheden beschreven om uit de cirkel van wraakneming te breken. We kennen tevens twee uitstekende recente voorbeelden van conflict-beëindiging: het einde van de Vietnam-oorlog en het einde van de Koude Oorlog.

In beide gevallen waren er twee factoren in het spel. Er was heftige weerstand tegen de VS, meedogenloze gevechten in Vietnam en nucleaire wapenwedloop in de Koude Oorlog, beide processen eindeloos voortgaand. En er was een sterke, vasthoudende, steeds maar groeiende wereldwijde beweging tegen de oorlog en tegen zowel de (nucleaire) bewapeningswedloop als tegen de repressie in de post-stalinistische landen. Met andere woorden, gewelddadige regeringshandeling en niet-gewelddadige burgerlijke tegenactie; de laatstgenoemden kregen de overhand, stopten de oorlog en tenminste tijdelijk de wapenwedloop.

 Maar we hebben ook een vorm van bemiddeling nodig. Op enkele punten zullen terroristen en staatsterroristen elkaar moeten ontmoeten en bespreken wat ze gemeenschappelijk hebben, en dat is niet enkel olie, maar ook terrorisme. Een ontmoeting op Larry King Live tussen George W. Bush en bin Laden, of hun rechterhand, zit er nog niet erg in. Maar eerst kunnen wijze mensen van beide zijden elkaar ontmoeten, hun doelen verifiëren, zowel de oppervlakkige als de diepere doelstellingen, hun wereldbeeld, hun lange termijn filosofie, zoekend naar iets gemeenschappelijks, om een weg te vinden uit de vendetta's zoals twee Albanese families die verdoemd waren elkaar uit te moorden, ontdekten dat de vendetta de vijand was en niet de andere familie. Wie zouden dat beter kunnen zijn dan wijze, verstandige, fatsoenlijke en prudente mensen die elke vorm van geweld afwijzen en mededogen voelen met alle slachtoffers, niet enkel parochiaal mededogen met de slachtoffers van de eigen partij.

De wereld heeft prudente, verstandige en fatsoenlijke mensen nodig, mannen en vrouwen, juist nu.

Werkvertaling José Höhne-Sparboth. Samenvatting en eindbewerking: Johan M.G. van der Dennen).

 

Terug naar inhoud Nieuwsbrief